اصفهان که ازنظر جغرافیایی در مرکز کشور واقع است، جنگ جهانی دوم را چگونه درک کرد؟ این شهر در زمان حمله سوم شهریور 1320 در چه حالی بود؟ مردم چه میکردند و چه تجربهای از جنگ جهانی اول پیدا کردند؟ ما در این نوشتار میکوشیم تا از نگاه مطبوعات آن روزگار کاوش کنیم شهر اصفهان در سپیدهدم سوم شهریور 1320 چگونه با جنگ جهانی دوم مواجه شد.
در شهریور 1320 اصفهان مانند بیشتر شهرهای کشور آرام بود. دو سال بود که جنگ جهانی دوم شروعشده و اخبار آن را مردم از رادیو دنبال میکردند. روزنامههای داخل شهر هم از طریق خبرگزاری «پارس» اخباری را منعکس میکردند. چیزی نبود که موجب نگرانی باشد. آلمان آهستهآهسته به قفقاز نزدیک میشد و اگر روزی به چاههای نفت قفقاز میرسید، جنگ را بهاحتمالزیاد برده بود؛ آرزویی که بیشتر مردم شهر در سر میپروراندند. اواخر مرداد سال 1320 بود که مردم شهر در اخبار خبرگزاری پارس شنیدند نامههایی میان وزرای مختار دولت انگلیس و شوروی به ایران دادهشده و ایران هم پاسخ داده است و آنها در حال بررسی پاسخ ایران میباشند (اخگر، ش 1674، 4 شهریور 1320). این نامهنگاریها برای مردم شهر عادی مینمود. اما تیتر روزنامه اطلاعات در روز دوشنبه سوم شهریور 1320 غیرعادی بود: «جلسه فوقالعاده مجلس شورای ملی» در متن این خبر میخوانیم: «گزارش آقای نخستوزیر راجعبه یادداشتهای دولت انگلیس و شوروی به دولت شاهنشاهی و تجاوز نیروهای مسلح آن دو دولت»(اطلاعات، ش 3634، سوم شهریور 1320) نخستوزیر وقت تعدادی از نمایندگان را از نامهنگاریها مطلع و اعلام کرد: «مطابق گزارشهای رسیده معلوم شد نیروی نظامی آنها در تاریخ همان ساعت که نمایندگان مزبور در منزل نخستوزیر مشغول مذاکره بودند، از مرزهای ایران تجاوز نموده و نیروی هوایی شوروی در آذربایجان به بمباران شهرهای باز و بیدفاع پرداخته و قوای زیاد از جلفا به سمت تبریز اعزام داشتهاند. در خوزستان قوای انگلیس به بندر شاهپور و خرمشهر حمله برده، کشتیهای ما را غافلگیر نموده، صدمه زدهاند و نیروی هوایی آن دولت به اهواز بمب ریخته، همچنین قوای انگلیس با وسایل موتوریزه فوقالعاده زیاد از طرف قصرشیرین به سمت کرمانشاه در حرکت میباشند» (اطلاعات، ش 3634، سوم شهریور 1320). قرار شد در این جلسه نمایندگان فقط شنونده باشند و منتظر گزارش مذاکرات این دو دولت بنشینند.