دسته هوش مصنوعی

هوش مصنوعی (به انگلیسی: Artificial intelligence) (به اختصار: AI)، هوشی است که توسط ماشین‌ها ظهور پیدا می‌کند، در مقابل هوش طبیعی[الف] که توسط جانوران شامل انسان‌ها نمایش می‌یابد. اما پیش از هرچیز باید این موضوع را دانست که کلمه هوش، نشان دهنده امکان استدلال است و اینکه آیا هوش مصنوعی می‌تواند به توانایی استدلال دست یابد یا خیر، خود موضوع اختلاف محققان است. کتاب‌های AI پیشرو، این شاخه را به عنوان شاخه مطالعه بر روی «عوامل هوشمند» تعریف می‌کنند: هر سامانه‌ای که محیط خود را درک کرده و کنش‌هایی را انجام می‌دهد که شانسش را در دستیابی به اهدافش بیشینه می‌سازد.[ب] برخی از منابع شناخته شده از اصطلاح «هوش مصنوعی» جهت توصیف ماشینی استفاده می‌کنند که عملکردهای «شناختی» را از روی ذهن انسان‌ها تقلید می‌کنند، همچون «یادگیری» و «حل مسئله»، با این حال این تعریف توسط محققان اصلی در زمینه AI رد شده است.[پ][۲][۳]

کاربردهای هوش مصنوعی شامل موتورهای جستجو پیشرفتهٔ وب (مثل گوگل و بینگ)، سامانه توصیه‌گر (که توسط یوتیوب، آمازون و نتفلیکس استفاده می‌شوند.)، فهم زبان انسان‌ها (همچون سیری ، جمنای و آمازون الکسا)، خودروهای خودران (مثل تسلا)، هوش مصنوعی مولد یا خلاقیت محاسباتی (مثل چت‌جی‌پی‌تی یا تولید اثر هنری مانند دال-ئی و میدجرنی) تصمیم‌گیری خودکار و رقابت در بالاترین سطوح سامانه‌های بازی استراتژیک (همچون شطرنج و گو). با بیشتر شدن توانایی ماشین‌ها، وظایفی که نیازمند «هوشمندی» هستند اغلب از تعریف AI برداشته می‌شود، پدیده‌ای که به آن اثر هوش مصنوعی گفته می‌شود. به عنوان مثال، فهم نوری کاراکتر را اغلب از چیزهایی که AI در نظر گرفته می‌شوند مستثنی می‌کنند، چرا که این فناوری تبدیل به فناوری عادی و روزمره‌ای شده است.[۴][۵][۶]

هوش مصنوعی در سال ۱۹۵۶ میلادی تبدیل به شاخه‌ای آکادمیک شد و در سال‌های پس از آن چندین موج خوش‌بینی را تجربه کرده و مجدد دچار امواج ناامیدی و کمبود بودجه شده (که به آن «زمستان AI» می‌گویند)، سپس فناوری‌های جدیدی در پی آن آمده و موفقیت و بودجه‌های تحقیقاتی این حوزه مجدداً احیا گشته‌اند. تحقیقات AI رهیافت‌های متفاوتی را از زمان تأسیسش امتحان کرده و آن‌ها را کنار گذاشته است، رهیافت‌هایی چون: شبیه‌سازی مغز، مدل‌سازی حل مسئله توسط مغز انسان، منطق صوری، بانک‌های اطلاعاتی بزرگ دانش و تقلید رفتار جانوران. در اولین دهه‌های قرن ۲۱ میلادی، یادگیری ماشینی که شدیداً از آمار ریاضیاتی بهره می‌برد در این حوزه غلبه داشت و این فناوری اثبات کرد که به شدت موفق است و به حل چندین مسئله چالش‌برانگیز در صنعت و فضای آکادمیک کمک نمود.[۷][۸]

شاخه‌های مختلف تحقیقات هوش مصنوعی حول اهداف به‌خصوصی متمرکز بوده و از ابزارآلات خاصی استفاده می‌کنند. اهداف سنتی تحقیقات AI شامل این موارد اند: استدلال، نمایش دانش، برنامه‌ریزی، یادگیری، پردازش زبان طبیعی، ادراک و توانایی در جابجایی و دستکاری اشیاء.[ت] هوش جامع (توانایی حل مسائل دلخواه) در میان اهداف بلند مدت این حوزه است. جهت حل چنین مسائلی، محققان AI فنون حل مسئله وسیع و یکپارچه‌ای را شامل این موارد به کار بسته‌اند: جست‌وجو و بهینه‌سازی ریاضیاتی، منطق صوری، شبکه‌های عصبی مصنوعی و روش‌های مبنی بر آمار، احتمالات و اقتصاد. AI همچنین با حوزه‌هایی چون علوم کامپیوتر، روان‌شناسی، زبان‌شناسی، فلسفه و بسیاری از حوزه‌های دیگر مرتبط است.[۹]

این شاخه بر این فرض بنا شده است که هوش انسانی «را می‌توان به دقت توصیف نمود، به طوری که می‌توان آن را توسط یک ماشین شبیه‌سازی نمود».[ث] این فرض بحث‌های فلسفی را پیرامون ذهن و اخلاقیات خلق موجودات هوشمند برانگیخته است، موجوداتی که دارای هوش شبیه-انسان اند. این مسائل توسط افسانه‌ها، داستان‌های تخیلی و فلسفه از زمان‌های باستان مورد کاوش واقع شده‌اند. ادبیات علمی-تخیلی و آینده‌پژوهی نیز پیشنهاد می‌دهند که AI با پتانسیل و قدرت عظیمی که دارد، ممکن است منجر به ایجاد ریسک وجودی برای بشریت گردد.

سخنرانی TED دیوید کونگ: هوش مصنوعی براساس الگوهای آماری حدس می‌زند

دیوید کونگ، شعبده‌باز و طراح جداول کلمات متقاطع روزنامه نیویورک‌تایمز با ارائه نتیجه یک آزمون از ChatGPT نشان داد که فناوری هوش مصنوعی با اینکه مستقیما نمی‌تواند ببیند یا احساس کند اما بر اساس الگوهای آماری قادر به تشخیص انتخاب‌های احتمالی کاربران است. از نظر او ترکیب علم داده، روان‌شناسی و زبان‌شناسی در هسته و بدنه این فناوری است که موجب بروز چنین شگفتی‌هایی شده است.

پروژه‌ تازه دولت ایالات متحده برای تجمیع داده‌های شخصی: دسترسی به حساس‌ترین اطلاعات دیجیتال

در دورانی که اطلاعات شخصی به کالایی ارزشمند و قابل خرید و فروش در بازار جهانی تبدیل شده، نهادهای اطلاعاتی ایالات متحده نیز از این بازار عقب نمانده‌اند. بر اساس اسناد افشاشده و گزارش منتشر شده از سوی اینترسپت، دولت ایالات متحده در حال پیاده‌سازی طرحی بلندپروازانه به نام «کنسرسیوم داده‌ای جامعه اطلاعاتی» یا ICDC است که هدف از آن ایجاد یک بستر واحد برای دسترسی نهاد‌های اطلاعاتی و دفاعی ایالات متحده به داده‌های قابل خریداری کاربران، حتی در سطح فوق حساس است.

حفظ فرهنگ زبان مادری و آینده اقتصاد دیجیتال در گرو توسعه مدل‌های زبان فارسی

توسعه مدل‌های زبانی فارسی، به عنوان زیرساختی حیاتی در حفظ هویت ملی و تسهیل تحول دیجیتال، اکنون در رأس اولویت‌های برنامه‌های توسعه کشور قرار دارد. چالش اصلی در این مسیر، محدودیت دسترسی به داده‌های متنوع و گسترده زبان فارسی است که روند پیشرفت را کند کرده و نیازمند طراحی سازوکارهای شفاف حقوقی و فنی است.

مهمترین یافته‌های گزارش شاخص هوش مصنوعی ۲۰۲۵ از دانشگاه استنفورد

تأثیر هوش مصنوعی بر جامعه هرگز تا این اندازه روشن نبوده است. می‌توان گفت که هوش مصنوعی متحول‌کننده‌ترین فناوری قرن بیست و یکم است. اما مزایای آن به‌طور مساوی توزیع نمی‌شود، مگر اینکه توسعه آن را به‌صورت مدبرانه هدایت کنیم. بررسی شاخص هوش مصنوعی در این مسیر به ما کمک می‌کند.

ارزیابی مدل‌های زبانی بومی؛ ضرورت تعریف چارچوب مستقل این فناوری از هوش مصنوعی است

توسعه مدل‌های زبانی بومی فارسی در میان رقابت فشرده جهانی در عرصه هوش مصنوعی، دیگر یک انتخاب نیست. بلکه ضرورتی راهبردی برای حفظ استقلال فناورانه، صیانت از داده‌های ملی، تقویت توان تولید داخلی و کاهش وابستگی به زیرساخت‌های خارجی است. آنچه امروز در ظاهر «پاسخ‌گویی ماشینی» به‌نظر می‌رسد، در واقع زیرساختی است برای قدرت نرم، امنیت دیجیتال، اقتصاد دانش‌بنیان و شکل‌دهی به آینده حکمرانی داده‌محور. غفلت از توسعه هدفمند این فناوری، تکرار تجربه‌های از دست‌رفته دهه‌های پیشین در حوزه پیام‌رسان‌ها و زیرساخت‌های دیجیتال خواهد بود. با این تفاوت که این‌بار، پیامدها صرفاً فناورانه نیستند، بلکه به بافت اقتصادی، امنیتی و حتی موقعیت بین‌المللی کشور نیز گره خورده‌اند.

آیا چت‌بات‌ها به ماشین تبلیغات و فروش تبدیل می‌شوند؟

در جهان دیجیتالی ما، تبلیغات محرک اصلی توسعه در اینترنت هستند و هسته درآمدی شرکت‌های بزرگ اینترنتی از جمله گوگل، متا (فیسبوک سابق) و دیگر فعالان این عرصه را تشکیل می‌دهند. در دهه‌های گذشته، فرایند تبلیغات داده‌محور و هدفمند باعث شده تا درآمد این شرکت‌ها تا حد خیره کننده‌ای افزایش یابد و در حال حاضر هرکدام از غول‌های فناوری میلیارد‌ها دلار از این بخش درآمد دارند. اما موج جدید فناوری با معرفی ChatGPT در سال ۲۰۲۲ ممکن است این سازوکار را تا حدی تغییر دهد و حتی به سلاح خطرناک‌تری برای ترغیب به مصرف‌گرایی و افزایش هزینه‌کرد کاربران در دستان غول‌های فناوری تبدیل شود.