اقتصاد۲۴ – در روزهای اخیر، سه کشور عضو اروپایی رسماً مکانیسم ماشه را علیه ایران فعال کردند. این تصمیم اگرچه از مدتها پیش قابل پیشبینی بود، اما اجرای آن بار دیگر نگاهها را به سمت آینده روابط اقتصادی ایران و اتحادیه اروپا سوق داده است. اکنون پرسش اصلی این است که بازگشت تحریمها در قالب اسنپبک چه معنایی برای اقتصاد ایران دارد و چه اثری بر تجارت خارجی کشور خواهد گذاشت؟ با فعال شدن مکانیسم «ماشه» از سوی سه کشور اروپایی، بار دیگر نگرانیها درباره آینده تجارت خارجی ایران پررنگتر شده است. این سازوکار که در ادبیات دیپلماتیک به «اسنپبک» معروف است، در عمل به معنای بازگشت بخش بزرگی از تحریمها و محدود شدن مسیرهای تعامل مالی و تجاری ایران با جهان تعبیر میشود.
یکی از نکات مهمی که ممکن است با فعالسازی اسنپبک رقم بخورد، کاهش مبادلات تجاری ایران و کشورهای عضو اتحادیه اروپاست. بررسیها نشان میدهد با اعمال دو دوره تحریم (تحریمهای سال ۱۳۹۰ و ۱۳۹۷) حجم تجارت ایران و اتحادیه اروپا به کمترین سطح خود در ۲۷ سال اخیر رسیده است. برای مثال در سال ۱۳۷۷ حدود ۴۰ درصد از واردات ایران از اتحادیه اروپا بوده که این میزان حالا به ۸ درصد رسیده است. همچنین از مجموع صادرات ایران، در سالهای ۱۳۷۷ تا ۱۳۸۰ حدود ۱۷ تا ۲۰ درصد از صادرات ایران به اتحادیه بوده که این مقدار در سالهای اخیر به حولوحوش یک درصد رسیده است. به عبارتی، اگر هم قرار باشد اسنپبک به تجارت ایران و اتحادیه اروپا آسیب بزند، فاتحه آن در دو دوره تحریمی خوانده شده و کاهش مجدد آن شاید چندان مورد انتظار نباشد.
پایان یافتن مهلت ۳۰ روزه و تصمیم سه کشور اروپایی برای بهکارگیری ابزار مکانیسم ماشه، این نگرانی را تقویت کرده که ایران در مسیر دشوارتری نسبت به گذشته قرار گیرد. دادههای تجاری بهروشنی نشان میدهند که تجارت ایران با اتحادیه اروپا در ۲۷ سال اخیر به کمترین سطح خود رسیده است.
سهم واردات ایران از اروپا که اواخر دهه ۷۰ (سال ۱۳۷۷) خورشیدی به حدود ۴۰ درصد میرسید، در سال ۱۴۰۳ به ۸.۵ درصد رسیده است؛ یعنی کاهشی ۷۸ درصدی در عرض ۲۷ سال. بررسی «فرهیختگان» از آخرین آمارهای سازمان گمرک بیانگر آن است که واردات ایران در سال ۱۳۷۷ بیش از ۱۴ میلیارد دلار بوده و حجم کل مبادلات ایران با کشورهای اتحادیه اروپا معادل ۵ میلیارد و ۸۰۰ میلیون دلار برآورد شده است؛ یعنی چیزی حدود ۴۱ درصد، عددی قابلتأمل. با گذشت ۲۷ سال، رقم کل واردات ایران در سال ۱۴۰۳ به ۷۲ میلیارد و ۳۰۰ میلیون دلار رسیده، اما نکته قابلتأمل ماجرا اینجاست که سهم تبادلات تجاری اروپا در سال ۱۴۰۳ به ۸.۵ درصد کاهش پیدا کرده و تنها ۶ میلیارد دلار تخمین زده شده است.