قبل از ورود به بحث حقوقی ترانه و تصنیف یا تکست (text) که در آثار موسیقی با کلام مطرح هستند، لازم است مقدمه کوتاهی بر معرفی ادبی این گونهها داشته باشیم. با اینکه ترانهسرایی به نسبت هنر تازهای محسوب میشود و علت تازگی آن نیز به تازگی سبکها و گونههای موسیقیهای رایج امروز بر میگردد باید دانست که قبل از این و در سالهای دورتر وقتی اثر موسیقی مزین به کلام میبود به آن تصنیف یا شعر گفته میشد. خوانندگان در گذشته با استفاده از اشعار شاعران اقدام به آهنگسازی کرده و آن را اجرا میکردند. در این حالت با اثر مستقلی به نام شعر مواجه بودیم که حتی قبل از اجرا در آهنگ نیز موجودیت جدا و کامل هنری داشت. از جایی به بعد تصنیفها باب شدند بدین شکل که آهنگ سازها با ارائه سفارش به شاعران از آنان درخواست میکردند که قطعاتی را متناسب با دستگاهها و به قولی، ملودیهای مد نظر آنان بنویسند. این تصنیفها نسبتا اختصاصیتر میشدند. وضعیت حقوقی این تصنیفها بدین شکل بود که تا قبل از سفارش آهنگساز یا خواننده موجودیت مستقلی نداشتند و پس از آن خلق میشدند.
در ادامه این روند و با پیدایش قالبهای مدرنتر موسیقی مانند پاپ، راک، رپ و هیپ هاپ و انواع دیگر آثار موسیقی کلامی، انواع دیگری از نوشتهها در ملودی موجودیت پیدا کردند که یا مستقلا و یا به سفارش خواننده و آهنگساز و به اقتضای اثر خلق شده بودند. در این میان حتی ممکن بود نوشتهای فاقد بار هنری باشد اما چون در یک اثر موسیقی به کار گرفته میشد، حقوقی مشابه با شعر یا تصنیف یا ترانه پیدا میکرد. حتی در دهههای اخیر با پیدایش تیزرهای تبلیغاتی موزون و مقفی، با گونههایی از کلام مواجه شدیم که کاملا غیر ادبی و صرفا تجاری بودند، اما چون در یک آهنگ و به عنوان متن کلامی یک اثر موسیقی استفاده شده بودند، نمیتوانستیم آنان را فاقد حقوق تصور کنیم. از اینجا به بعد تعیین تکلیف در مورد این آثار و نحوه خلق آنان و حقوق مربوط به هر کدام موضوعیت پیدا کرد.
شعر: وقتی اساتید موسیقی سنتی با استفاده از غزلیات مشهور شاعران قدیم اثری را خلق میکنند با اینکه شعرهای مورد نظر در یک اثر موسیقی به کار رفتهاند، اما نمیتوانیم به آنان ترانه بگوییم. این آثار کماکان شعر هستند. چه در آهنگی اجرا بشوند چه نشوند. این آثار روی کاغذ نیز دارای حقوق مستقل مربوط به خود بوده و هستند. پس از اجرا در یک آهنگ نیز حقوق تازهای به صورت مشاع در آهنگ پیدا میکنند.
ترانه: اما در اثر ترویج پدیدهای به نام متننویسی در آهنگ، انواع تازهای از زبان و لحن و منطق در نوشتار ایجاد شدند که به مرور، نحله تازهای به نام ترانه را روبهروی ما قرار دادند.
وجه مشترک این متون به صورت تقریبی در زبان محاوره و شکستگیهای وزنی، تخفیفهای قافیهای و کوتاه و بلندیهای سطور به اقتضای آهنگ بود. یعنی ممکن بود این متون روی کاغذ و با شابلونهای ادبی کلاسیک، دارای ایرادات فاحشی به نظر بیایند، اما چون در یک اثر موسیقی اجرا شده بودند و در آن اثر همگنی داشتند بهعنوان جزئی از آن اثر قلمداد میشدند.
تصنیف: تصنیف نیز وضعیت مشابهی با ترانه داشت با این تفاوت که در زبان و منطق سرایش به ادبیات کلاسیک و اشعار قدما نزدیکتر بود. تصنیفها عموما در دستگاههای ثابت موسیقی سنتی اجرا میشدند، درحالی که ترانهها در موسیقی سنتی و مدرن، خصوصا موسیقی پاپ قابلیت اجرا داشتند. متن، تکست: در برخی از آثار موسیقی مدرن مانند سبکهای رپ و هیپ هاپ، با نوشتههایی مواجه شدهایم که هیچ کدام از قیود هنری و ادبی را نداشته و گاهی کاملا مشابه یک متن ساده در یک اثر موسیقی اجرا میشوند. این متنها نیز چون ماده اولیه کلامی یک آهنگ هستند، مانند شعر و تصنیف و ترانه دارای حقوق کاملی برای مؤلف میباشند.