برچسب مشروطیت

گفت و شنودی که هم اینک پیش روی شماست، بازتاب دهنده تحلیل‌های نواده مرحوم آیت الله العظمی میرزای نائینی ونیز یکی از محققان تاریخ مشروطه، از نیرو‌های موثر در این نهضت وفرجام هریک از آنان است

سید حسن تقی‌زاده با همکاری برخی از ارامنه نواندیش نقش آشکاری را در تشکیل حزب دموکرات ایفا کردند. آنان در خطوط فکری با هم قرابت‌هایی داشتند و تقریباً از یک مشی سیاسی پیروی می‌نمودند. بنابراین قول ملک‌زاده، تقی‌زاده قبل از تأسیس حزب دموکرات بر اندیشه سوسیالیسم پایبند بوده است.

تقی‌زاده در وقایع مهم مشروطه همواره به طور مرموز عمل می‌کرد و سکوت او در طول عمرش در برابر پرسش‌ها و افکار عمومی مبنی بر یافتن کنه این وقایع برای ثبت و بهره‌برداری، نشان‌دهنده حضور مؤثر ولی پنهان او در این حوادث است. این حوادث در مسیر پیش انداختن روشنفکران غرب‌گرا و کنار زدن علما از صحنه سیاسی و اجتماعی هدایت می‌شد و دست پنهان انگلیس همواره عاملان مجذوب و مرعوب خود را به کار می‌گرفت که این حوادث را سازمان دهند

آیت الله شیخ عبدالله مازندرانی از مراجع ثلاث نجف بود که فتوا به ضرورت مشروطیت داد. اعلان‌ها و پاسخ‌هایی نیز که درآن دوره از نجف می‌رسید، معمولا به امضای او و دو تن از همگنانش یعنی آیات: میرزا حسین خلیلی تهرانی و ملامحمد کاظم خراسانی بود.