گفت و شنودی که هم اینک پیش روی شماست، بازتاب دهنده تحلیلهای نواده مرحوم آیت الله العظمی میرزای نائینی ونیز یکی از محققان تاریخ مشروطه، از نیروهای موثر در این نهضت وفرجام هریک از آنان است
بسمالله الرحمن الرحیم. نهضت مشروطه در اعتراض به وضع موجود، استبداد لجام گسیخته قجری، فقر فراگیر و وضعیت سیاسی، اقتصادی و اجتماعی آشفته آن دوران شکل گرفت و در ابتدای امر امیدواریهای بسیاری را نیز به ارمغان آورد. بدیهی است با چنین چشماندازی همه علما و مراجع که دلسوز ملت و مردم بودند، یکصدا و هماهنگ به حمایت از این نهضت برخاستند. اما از همان ابتدا در دل این نهضت دو جریان متفاوت شکل گرفت. یکی روحانیت که بر محور دین حرکت میکرد و دیگر منورالفکرها که از آموزههای غربی الهام میگرفتند. روحانیت شیعه در پی استقرار احکامی چون امر به معروف و نهی از منکر بود، اما متاسفانه شیوههای عملی این حکم نه در آن ایام و نه حتی در حال حاضر، به شکل منسجمو مقتضی تدوین و تبیین نشده است. مضافاً بر اینکه اساساً در دوره مشروطه، مباحث فقه سیاسی کم بودند و از جهت مقابل کشور در برابر سیل افکار و اندیشههای غربی قرار داشت و همین امر در برخی از روحانیون که بنیانهای علمی قوی نداشتند، نوعی افکار التقاطی را رقم زد.