ترسیم چشمانداز هنر تئاتر در زمانی که ویروس کوچکی آینده زندگی انسانها را به مخاطره انداخته، بسیار دشوار مینماید. در این ایام، پرهیز از اجتماعات شرط اصلی بقاست و ازآنجاکه هنر تئاتر در میان هنرها بیشک اجتماعیترین هنر محسوب میشود، حفظ آن در سبد کالای فرهنگی شهروندان بزرگترین چالش پیش روی متصدیان این رشته است.
برای مواجهشدن با تغییرات ناگزیر و پیشبینینشده در هر امری (شغلی، احساسی و…) و عبور از آن در جهت مثبت، مهمتر از هر چیز، پذیرش تغییر پیشآمده و سپس تغییر عملکرد، تغییر نگاه، تغییر مسیر به سمت هدف و تجربهکردن راههای نو است. از همین رو پیبردن به امکانات شبکههای اجتماعی، در دسترسبودن و فراگیری آن در بین همه اقشار، ضرورت استفاده از این فناوری را در جهت ادامه حیات هنر تئاتر افزون میکند و تئاتر آنلاین بارقه امیدی است به خلق گونهای نو از دل تئاتر. اما آنچه در صفحات اجتماعی، جلسات هنری و یادداشتهای روزنامهای هنرمندان این رشته شاهدیم، موضعگیریهای بسیار متناقض نسبت به مقوله تئاتر آنلاین است. عده زیادی بر این باورند که اساسا اطلاق عنوان تئاتر به اینگونۀ نو برآمده، ظلم گرانی است در حق تئاتر و دلایل درست و انکارناپذیری را نیز ارائه میدهند، اما متأسفانه راهکار شفافی برای خروج و برونرفت از شرایط موجود ارائه نمیدهند. گروه دیگر با آغوش باز و نگاهی تجربهگر به استقبال این شکل ارائه تئاتر رفته و آن را به چشم یک امکان برای نجات تئاتر و هنرمندانش مینگرند. این نوشتار تلاشی است برای بررسی هر دو دیدگاه و درنهایت رسیدن به راهکار عملی در شرایط موجود.
ابتدا باید به این پرسش پاسخ داد. تئاتر آنلاین چیست؟ در سادهترین تعریف، اجرای زنده یک تئاتر، ضبط و تماشای همزمان آن در شبکههای اجتماعی و تلویزیون با واسطه دوربین و همراهی فناوریهای نوین را میتوان تئاتر آنلاین دانست.اما قبل از واردشدن به مبحث تئاتر آنلاین، محاسن و معایب آن، بهتر است نگاهی بیندازیم به پیشینهاش در جهان و ایران. در اواخر دهه ۱۹۲۰ در امریکا، برنامهسازان تلویزیونی بر آن شدند که تئاترها را بهصورت زنده برای مردم از طریق رسانه تلویزیون پخش کنند. این تئاترها با پرسوناژهای دونفره، داستانهای خطی و با سه دوربین ضبط و پخش میشد. دو دوربین هرکدام برای یک شخصیت و دوربین سوم نمای کلی و لانگ شات را میگرفت که در صورت احتمال خروج هر بازیگر از کادر دوربین یا ضرورت نمایش فضای کلی از دوربین سوم که نقش مهمی در سلسله تصاویر داشت، استفاده میشد. اجراهای زنده تلویزیونی با آزمونوخطا ادامه داشت تا اینکه در سال ۱۹۴۵ همزمان با جنگ جهانی دوم، تعطیل شد. البته این اجراها بعد از جنگهای جهانی در سال ۱۹۵۰ در کشورهای دیگر چون شبکه ملی فرانسه و بیبیسی در انگلیس و … از سر گرفته شد.
در ایران در آذرماه ۱۳۲۹ اداره هنرهای دراماتیک به ریاست دکتر مهدی فروغ تأسیس میشود. هشت سال بعد در تیرماه ۱۳۳۷ امتیاز اولین شبکه تلویزیونی با سرمایهگذاری خصوصی به آقای حبیب ثابت واگذار میشود و در ۱۱ مهر همان سال فعالیت رسمی خود را آغاز میکند.
طی توافقی میان اداره هنرهای دراماتیک با مدیریت دکتر فروغ و مسئولان تلویزیون، قرار بر تهیه و تولید هر هفته یک تئاتر برای این رسانه شد و گروههایی جهت تولید آثار با سرپرستی و کارگردانی آقایان عزتالله انتظامی، علی نصیریان، عباس جوانمرد، رکنالدین خسروی و جعفر والی تشکیل شد.
به دلیل نبود امکان ضبط اجراها، بهصورت زنده همزمان از شبکه پخش میشد. از سال ۱۳۳۹ تا سال ۱۳۴۵ حدود ۳۰۰ تئاتر بهصورت زنده از شبکه تلویزیون ایران پخش شد. البته بعدها در سال ۱۳۴۷ با اضافهشدن امکان ضبط، تئاترها ضبط شده و در نوبت اجرا قرار میگرفت. پخش تئاتر زنده در دورهای بسیار درخشان و پرمخاطب بود، اما بعدتر جای خود را به تئاترهای ضبطشده داد و سپس بهمرور با اضافه شدن تجهیزات، امکانات فنی و آمدن رنگ به تلویزیون و همچنین آمدن فیلمهای خارجی و دوبلههای درخشان، شروع ساخت فیلمهای فارسی و پرطرفدار، شوها و واریتهها، آرامآرام محبوبیتش رو به افول نهاد تا اینکه از حدود 40 سال پیش که انسجام گروههای تئاتر از هم گسیخت. و اما برگردیم به واژه بسامد این روزها تئاتر آنلاین که گروهی امید به گشایش گره کور تئاتر توسط آن را دارند.