«تهران کنارت»؛ زخم‌های کاری، از نمایی دیگر

حال و هوای فیلم «تهران کنارت» دومین ساخته‌ی علی بهراد، فیلمساز جوانی از نسل دهه‌ی شصت، از همان صحنه‌های آغازین خود، آشکارا نشان می‌دهد که با دیگر فیلم‌های قصه‌گو و روایت‌های آشنا تفاوت‌های زیادی دارد. از گفت‌وگونویسی‌های متفاوت فیلمنامه‌نویس (علی بهراد) تا بازی گرفتن از بازیگران اصلی و فرعی که گاهی چنین کاری را به یک اثر مستند اجتماعی بسیار نزدیک می‌کند، به خوبی می‌توان دریافت که کارگردان فیلم کوشیده است تا آدم‌های بدلی را به جای آدم‌های واقعی به عنوان نمایندگان یک نسل پرشور و پرسشگر به مخاطبان چنین فیلمی معرفی نکند. فیلم اگرچه با دو سه سال تأخیر به نمایش همگانی درآمده است، با این حال در میان قشر طبقه‌ی جوان در جامعه‌ی امروز ایران، طرفداران زیادی داشته است. شاید تنها به این دلیل که هنوز به راستی دگرگونی‌های بنیادین چندان چشمگیری در وضعیت اجتماعی این نسل رخ نداده است، نتوان گفت که تاریخ مصرف چنین اثری گذشته است و کنش‌ها و واکنش‌های آدم‌های حاضر در قصه‌ی فیلم، برای ما آشنا نیست. صد البته، کلیدواژه‌ها و نشانه‌های زبان‌شناختی در ارتباط کلامی شخصیت‌های فیلم بیش‌تر از هر کسی، برای خود مخاطبان جوان چنین فیلمی قابل درک و دریافت است. شاید بتوان گفت که راز دلنشینی چنین اثری را هم باید در همین حال و هوای آشنای فیلم برای مخاطبان جوان سینمای امروزمان جست‌وجو کنیم. چنین به نظر می‌رسد که بخشی از واکنش‌های منفی به این فیلم را شاید بتوان نه در متن اثر، بلکه در عادت‌های تماشاگران جست‌وجو کرد. پس از سال‌ها آشنایی با روایت‌های سرراست، قصه‌های تک‌خطی و انگاره‌های شناخته‌شده‌ی داستان‌پردازی، نوعی انتظار تثبیت‌شده در ذهن مخاطب پدید آورده است؛ انتظاری که بر اساس آن، هر فیلم ناگزیر باید از همان مسیرهای شناخته‌شده عبور کند و به همان ایستگاه‌های قابل پیش‌بینی برسد. در چنین وضعیتی، طبیعی است که مواجهه با روایتی تازه که از قواعد خو گرفته فاصله می‌گیرد، دست‌کم برای بخشی از مخاطبان شاید بیگانه و حتی نامفهوم جلوه کند. اما آیا هر آنچه با عادت‌های ما سازگار نیست، می‌تواند نقص اثر به حساب آید؟ سینما در بهترین و خلاقانه‌ترین لحظه‌های خود به درستی از همین نقطه آغاز می‌شود؛ از جایی که فیلمساز جرئت می‌کند تا از قراردادهای جاافتاده عبور کند و شکل دیگری از روایت را بیازماید. هنجارگریزی یا هنجارشکنی (Norm-breaking) اگر از سر آگاهی و در خدمت جهان اثر باشد، نه یک ضعف، بلکه می‌تواند به مهم‌ترین امتیاز آن بدل شود. همان‌گونه که نوآوری در محتوا بدون شکستن برخی قالب‌های کهنه ممکن نیست، دستیابی به بیان تازه و نوگرایی در شکل (Form) نیز گاه مستلزم فاصله گرفتن از مسیرهای هموار و امتحان‌شده است. از این دیدگاه، آنچه در نگاه نخست نامأنوس و ناپذیرفتنی به نظر می‌رسد، ممکن است تلاشی باشد برای گشودن افقی تازه در تجربه ی سینمایی؛ تلاشی که ارزش آن را نباید تنها با معیار عادت‌های تثبیت‌شده سنجید.