جمهوری اسلامی ایران با ارائه یک ابتکار ترانزیتی که شامل چندین پروژه حمل و نقل مشترک با آذربایجان میشود، پروژهای را آغاز کرد که ضمن ارتقای روابط دوجانبه، یک اتصال ترانزیتی جدید به نام «کریدور ارس» را ایجاد میکند. این مسیر منطقه اقتصادی زنگزور شرقی در جمهوری آذربایجان و جمهوری خودمختار نخجوان را از طریق خاک ایران به یکدیگر متصل میکند
جوان آنلاین: دبیرکل اندیشکده مطالعات راهبردی ایران و چین معتقد است، کریدور ارس یکی از ابتکاراتی است که میتواند با ایجاد پیوند میان دو سوی ارس از طریق قلمرو سرزمینی ایران نقشآفرینی کند. این کریدور قرار است از استان آذربایجان شرقی ایران عبور و روستای آقبند در بخش جنوب غربی بخش زنگیلان را به شهرستان اردوباد در جنوب نخجوان متصل کند.
منطقه قفقاز از گذشته به عنوان سرزمینی شناخته میشود که در آن فرهنگهای مختلف به یکدیگر متصل میشوند. این منطقه همواره یکی از چهارراههای «آفرواوراسیا» بوده و به همین سبب از تنوع زبانی، نژادی و فرهنگی بسیار بالایی برخوردار است و تاریخ آن شاهد سه پادشاهی در بخش جنوبی بود که عبارتند از پادشاهی آلبانی در قسمت غربی جمهوری آذربایجان کنونی، ارمنستان بزرگ و پادشاهی کارتلی در غرب گرجستان کنونی. به دلیل موقعیت جغرافیایی قفقاز، این منطقه همواره و به بهترین شکل نقش یک واسطه را میان تمدنها ایفا کرده و در حال حاضر نیز به سبب قرار گرفتن میان جهان فرهنگهای ایرانی، روسی و ترکی به مانند گذشته از نقشی مهم برخوردار است، اما تحولات اخیر بینالمللی و ابتکارات جدید منطقهای در زمینههای اقتصادی و اتصالات تجاری، این منطقه را در نگاه قدرتهای بینالمللی و منطقهای دارای اهمیت دوچندانی کرده است و به همین سبب شاهد هستیم که تحرکات اخیر در این منطقه که با دخالت و پشتیبانی برخی از کشورها نظیر روسیه و ترکیه در حال رخ دادن است، به یکی از مناقشه برانگیزترین چالشهای جمهوری اسلامی ایران و همسایگانش تبدیل شده که البته این مناقشه به رغم حساسیت بسیار تا به امروز به شکلی هوشمندانه و منطقی و با ابزارهای مختلف مدیریت شده است، اما نباید این نکته را فراموش کرد که با توجه به برنامهریزیهای صورت گرفته از سوی همسایگان و برخی قدرتهای بینالمللی برای ایجاد تغییرات ژئوپلتیک در منطقه به واسطه طرحهایی نظیر دالان تورانی یا کریدور زنگزور، مدیریت این مسئله ممکن است با چالشهایی روبهرو شود و جمهوری اسلامی ایران باید با ابتکارات منحصر به فرد خود ضمن جلوگیری از تشدید تنشها در منطقه قفقاز خود نیز به یکی از طرفین ذینفع در تحولات اقتصادی این منطقه تبدیل شود. کریدور ارس یکی از ابتکاراتی است که میتواند این نقشآفرینی را با ایجاد پیوند میان دو سوی ارس از طریق قلمرو سرزمینی ایران رقم بزند. این کریدور قرار است از استان آذربایجان شرقی ایران عبور کند و روستای آقبند در بخش جنوب غربی بخش زنگیلان را به شهرستان اردوباد در جنوب نخجوان متصل کند. این مسیر با دور زدن ارمنستان میتواند جایگزینی برای کریدور زنگزور باشد و بخشی از نگرانیهای ایران را درخصوص این کریدور رفع کند. با این حال شکلگیری چنین مسیری برای کارآمد نیازمند برنامه ریزیهای دقیقی است که باید به آنها توجه شود. در همین رابطه با فرشاد عادل، دبیرکل اندیشکده مطالعات راهبردی ایران و چین به گفتگو نشستهایم.
روابط تجاری دو سوی رود ارس چه پیشینهای دارد و چرا مهم است؟
ارتباطات تجاری بین دو سوی رود ارس که بهعنوان مرز طبیعی بین ایران و مناطق قفقاز بهویژه آذربایجان و ارمنستان کنونی شناخته میشود، به دلایل جغرافیایی، تاریخی و فرهنگی از اهمیت زیادی برخوردار بوده است. این رودخانه بهعنوان یک پل ارتباطی بین ایران و قفقاز نقش مهمی در تبادل کالاها، فرهنگها و ایدهها ایفا میکرد. راههای تجاری بهطور عمده از طریق جادههای قدیمی که از مسیرهای کوهستانی و درههای اطراف ارس میگذشتند، برقرار میشد. تاجران ایرانی و قفقازی از این مسیرها برای تبادل کالاهای مختلفی مانند پارچه، ادویه، فلزات گرانبها، محصولات کشاورزی و صنایعدستی استفاده میکردند. شهرها و بازارهای مرزی که در امتداد رود ارس قرار داشتند، بهعنوان نقاط اصلی برای مبادلات تجاری عمل میکردند. این بازارها امکان ملاقات مستقیم تاجران از دو سوی رودخانه را فراهم و علاوه بر تجارت، به گسترش روابط فرهنگی و اجتماعی نیز کمک میکردند.
چنین مبادلاتی محدود به اخیر که نیست و سابقه طولانی دارد؟
بله، حکومتهای مختلف از جمله امپراتوریهای ایران مانند صفویه و قاجار و حکومتهای محلی قفقاز، به تجارت بین این مناطق علاقهمند بودند. گاهی معاهدات و توافقهای تجاری نیز بین این دولتها منعقد میشد تا تجارت را تسهیل و امنیت مسیرهای تجاری را تضمین کنند و در طول تاریخ، بهویژه پس از جنگهای ایران و روس در قرن نوزدهم و انعقاد قراردادهای ترکمنچای و گلستان، تجارت بین دو سوی ارس تحت تأثیر قرار گرفت. این قراردادها بخشی از سرزمینهای قفقاز را از ایران جدا کرده و زیر کنترل روسیه قرار داد. با این حال، تجارت همچنان ادامه داشت، اگرچه با چالشهای بیشتری مواجه شد.
منطقه قفقاز به واسطه نقش میانجی خود میان سرزمینهای مختلف مقصد بسیاری از جهانگردان بوده است. بسیاری از سفرنامهنویسان ایرانی و اروپایی که از منطقه قفقاز و شمال ایران بازدید کردهاند، در نوشتههای خود به مسیرهای ارتباطی، وضعیت راهها و شرایط تجاری این منطقه اشاره کردهاند. به عنوان مثال ناصرخسرو، شاعر و جهانگرد ایرانی در سفرنامه خود به توصیف راههای ارتباطی شمال ایران و قفقاز پرداخته است. او به کوهها، رودخانهها و مسیرهایی که تاجران از آنها برای عبور و مرور بین دو سوی ارس استفاده میکردند، اشاره کرده است. او از اهمیت جادههای کوهستانی و کاروانسراهای موجود در این مناطق نیز یاد میکند.
ژان شاردن، جهانگرد فرانسوی و آدام اولئاریوس، دیپلمات و جهانگرد آلمانی که در دوران صفویه به ایران سفر کرده بودند، به عبور از رود ارس و نقش آن در تجارت بین ایران و مناطق قفقاز پرداختهاند. شاردن در سفرنامه خود به وضعیت راهها، پلهای ساخته شده روی ارس و ارتباطات تجاری بین ایران و قفقاز بهویژه در مناطق نخجوان و ایروان اشاره میکند. او همچنین از وجود کاروانسراها و بازارهایی که در این مسیر قرار داشتند، یاد کرده است. میرزا صالحشیرازی، یکی از اولین دانشجویان ایرانی که در دوره قاجار به اروپا اعزام شد، در بازگشت از اروپا از مسیر قفقاز عبور کرده و در سفرنامه خود به شرایط راههای منطقه و پلهای عبوری از رود ارس اشاره کرده است. او از مشکلات ناشی از جنگها و تنشهای سیاسی بین ایران و روسیه در منطقه نیز سخن گفته است.
در سفرنامههای قاجاری مانند سفرنامههای اعتمادالسلطنه و میرزا مهدیخان استرآبادی، بهطور مفصل از راههای تجاری و شرایط جادهها و پلهای منطقه ارس یاد شده است. اعتمادالسلطنه در سفرنامه خود به وضعیت تجارت با قفقاز و همچنین پلهای موقتی یا سنگی که برای عبور از رود ارس ساخته شده بودند، اشاره میکند. همچنین ایلچیان و سفیرانی که بین ایران و حکومتهای قفقاز و روسیه در رفتوآمد بودند، در نوشتههای خود به راههای ارتباطی و مسیرهای تجاری اشاره کردهاند. این سفرنامهها بهویژه به چگونگی عبور از رودارس و استفاده از پلهای چوبی و قایقها برای انتقال کالا و افراد پرداختهاند و به اهمیت تجاری و ارتباطی رودارس و راههای اطراف آن اشاره کرده و تصویری از وضعیت زیرساختهای حملونقل و تبادلات فرهنگی و اقتصادی ارائه میدهند.
رجوع به چنین استنادات تاریخی چرا مهم است؟
با مطالعه متون به جای مانده از گذشته این نکته واضح میشود که جغرافیای تاریخی این منطقه نشانگر وجود پیوندهای تاریخی مستحکم میان جنوب ارس با ایالتهای «آران و شروان»، ارمنستان و گرجستان است و مسیرهای ارتباطی میان دو سوی ارس از قدمتی هزاران ساله برخوردارند. مسیرهای تاریخی در طول رود ارس نه تنها برای تجارت، بلکه به دلیل اهمیت استراتژیک و نظامی این منطقه، همواره مورد توجه حکومتهای مختلف از جمله صفویه، قاجار و دوران معاصر بودهاند. این مسیرها پلهای ارتباطی بین شرق و غرب و همچنین بین شمال و جنوب منطقه قفقاز و ایران را شکل میدادند و هنوز هم برخی از این راهها به شکل مدرنتر فعال
هستند.