یونسکو، کاشان را از میان ۴۰۸ شهر از ۱۰۰ کشور، بهعنوان تنها «شهر جهانی خلاق در حوزه معماری» ثبت کرد
جوان آنلاین: در دنیای آهن و بتن که شهرها به سرعت هویت خود را زیر چند لایه شیشه و فولادهای ضخیم و زمخت پنهان میکنند، «کاشان» معماری با اصالت را باز تعریف و با زبان فرهنگی عمیق به جهانیان ثابت کرد انسان فقط با تعامل سازنده با طبیعت میتواند آرامش را احساس کند. حضور کاشان در شبکه جهانی شهرهای خلاق، نشانی از افتخار ملی و سهمی از گفتوگوی جهانی درباره پایداری، میراث و خلاقیت است. چند روز پیش، وقتی یونسکو در چهل و سومین کنوانسیون عمومی خود از میان ۴۰۸ شهر از ۱۰۰ کشور جهان، فقط کاشان را بهعنوان «شهر جهانی خلاق در حوزه معماری» ثبت و به جهانیان معرفی کرد، در اصل مهر تأییدی بر هوش اقلیمی، نبوغ بومی و استمرار اندیشهای که قرنها در جان این شهر جاری بود، زد.
خانههای تاریخی کاشان، از بروجردیها و طباطباییها گرفته تا عباسیان و عامریها، شبیه کتابهاییاند که هر دیوارشان فصلی از فرهنگ ایرانی را روایت میکند. از دیوارهای ضخیم و سطوح گچی و بادگیرهای بلند تا حوضهای آرام آبی که همهشان در هماهنگی کامل با طبیعت کویر شکل گرفتهاند، به کارشناسان و معماران بزرگ دنیا ثابت کرد در این شهر، هر خشت با فکر و اندیشه و هدف، روی خشت دیگر قرار گرفته و از اینکه ساباطها سایه میسازند، بادگیرها هوا را هدایت میکنند و آفتاب از روزن سقفها به اندازهای که نیاز است وارد خانه میشود، همه زاده فلسفه «زیستن در هماهنگی با محیط و طبیعت» است. رئیس اداره میراث فرهنگی کاشان در «گردهمایی فعالان صنعت ساختمان با رویکرد معماری خلاق» که به مناسبت پیوستن این شهر به شبکه شهرهای خلاق جهان برگزار شد، گفت: «در چهل و سومین کنوانسیون عمومی یونسکو که هر دو سال یکبار برگزار میشود و امسال در سمرقند تشکیل شد، کاشان در میان ۴۰۸ شهر از ۱۰۰ کشور جهان به عنوان «تنها شهر خلاق معماری سنتی» قرار گرفت.»
علیرضا عبدالهزاده با اشاره به بازدید دبیرکل یونسکو و هیئت همراه از کاشان توضیح میدهد: «در جریان این بازدید، یکی از معماران برجسته جهانی نسبت به برخی ساختوسازهای جدید، بهویژه در «محور امیرکبیر» ابراز نگرانی کرد. این دغدغه وجود دارد که اگر مراقبتهای لازم صورت نگیرد، پرونده جهانی کاشان با چالش مواجه شود.»
وی میگوید: «معماری اصیل ایرانی حرفهای بسیاری برای گفتن دارد و انتظار میرود اساتید حوزه معماری سنتی، این ظرفیتها و استعدادها را به فعالان حوزه ساختمان معرفی کنند تا شاهد نوآوریهایی باشیم که آیندگان نیز به بناهای ساخته شده در این دوران افتخار کنند.»
به گفته این مسئول، کاشان با تکیه بر سرمایههای بینظیرش میتواند به قطب برتر گردشگری فرهنگی و معماری ایران تبدیل شود و مدل موفقی از حفظ میراث از طریق کاربری اقتصادی پایدار مانند هتلسازی سنتی را به جهان معرفی کند.
معماری سازگار با اقلیم
کاشان را نمیتوان صرفاً یک شهر تاریخی نامید، بلکه موزه زندهای است از اوج هنر، ذوق و مهندسی معماران ایرانی که در هماهنگی کامل با اقلیم سخت کویری و ارزشهای فرهنگی شکل گرفته است. این شهر در ساختار قدیمی خود، نمونهای کلاسیک از شهرهای دوران اسلامی ایران بوده که با دیوار بلند محصور و از طریق چند دروازه با بیرون مرتبط میشد. قلب تپنده کاشان، بازار تاریخی آن بوده که در دوره صفویه به اوج رونق رسید و عناصری، چون تیمچه امینالدوله به آن افزوده شد. قرارگیری این شهر در مسیر جاده ابریشم، آن را به کانونی برای تبادل کالا و فرهنگ تبدیل کرد و ثروت حاصل از تجارت، سنگ بنای ساخت عمارتهای مجلل شد. خانههای کاشان که عمدتاً متعلق به دورههای زندیه و قاجار هستند، بر چند اصل بنیادین استوار میباشند، درونگرایی و حفظ حریم از مهمترین مباحث در معماری این خانههاست. این اصل که ریشه در فرهنگ و اعتقادات مذهبی دارد، خود را در تقسیمبندی خانه به دو بخش «اندرونی» و «بیرونی» نشان میدهد که حریم خانواده را حفظ میکرد.
اقلیمگرایی یا همان سازگاری اقلیمی هم در این خانهها به خوبی نمایان است. معماران کاشان برای زندگی در گرمای طاقتفرسای کویر، راهکارهای هوشمندانهای ابداع کردند. عنوان گودال باغچه در بسیاری از خانهها مانند خانه طباطباییها و عباسیان به چشم میخورد. این خانهها پایینتر از سطح زمین ساخته میشدند. این کار علاوه بر دسترسی به خاک خنک، خانه را در برابر زلزله و سروصدای بیرون نیز محافظت میکرد.
برجهای بادگیر که نماد شهرهای کویری است، جریان هوای خنک را به داخل خانه به ویژه به سردابها هدایت میکردند و دمای داخل را تا ۲۰درجه کاهش میدادند؛ ضمن اینکه حیاطهای داخلی با حوضهای فیروزهای و باغچهها، رطوبت و خنکی لازم را ایجاد کرده و فضایی دلانگیز برای زندگی خانوادگی فراهم میآوردند. تزئینات پیچیده و نمادین، هنر ایرانی را در این خانهها به اوج خود رساندهاند. گچبریهای ظریف، آیینهکاریهای خیرهکننده، نقاشیهای دیواری روایی، پنجرههای اُرسی با شیشههای رنگی که نور را به شکلی زیبا فیلتر میکنند، از عناصر ثابت این بناها هستند.