واژه تحریم، اصطلاحی آشنا برای ما ایرانیان است که در تمام سالهای پس از انقلاب اسلامی و در روابط بینالملل بهعنوان معضلی با آن مواجه بودیم. در یک دهه اخیر روزبهروز آثار و تبعات تحریمها بیشتر از قبل دیده شد؛ فضایی که بر اقتصاد، معیشت و همینطور سلامت و جان مردم کشورمان تأثیر منفی بسیاری گذاشت. به همین جهت فارغ از کلیگوییهایی که در رسانهها و بعضادر فضاهای آکادمیک مطرح است، این پرسش وجود دارد که آیا این تحریمها از منظر حقوق بشر نقض تعهدات دولت تحریمکننده است یا خیر؟ گاهی ما تحریمها را در چهارچوب کلان حقوق بینالملل عمومی تعریف میکنیم که در این چهارچوب استدلالها و مجادلاتی پیرامون قانونیبودن و مشروعیت تحریمها مطرح میشود؛ برای مثال، حامیان تحریمهای یکجانبه اقتصادی بر اصل حاکمیت برابر دولتها و آزادی مبادلات صحه میگذارند.
به عقیده آنها زمانی که کشورها ازنظر انتخاب شرکای اقتصادی خود آزاد هستند، میتوانند یکسری از شرکای اقتصادی را از روابط خود حذف کنند. متقابلا همین استقلال از سوی مخالفان تحریمهای ثانویه نیز عنوان میشود؛ همانند تحریمهایی که آمریکا علیه ایران در ادوار مختلف وضع و اجرا کرده است. به این ترتیب حاکمیت ملی و آزادی تجارت بینالملل برای کشور تحریمشونده موردبحث قرار میگیرد. مسائل مختلفی در ارتباط با قانونیبودن و مشروعیت تحریمها از منظر حقوق بینالملل عمومی مطرح است. زمانی تصور بر این بود که در حوزه حقوق بینالملل و بر اساس اصل آزادی عمل دولتها، میتوان تحریمها را یک عمل جایز معرفی کرد؛ مگر اینکه یک قاعده عرفی خاص یا یک معاهده ویژه مانع این آزادی عمل شود؛ ولی رفتهرفته با توجه به تأثیری که تحریمها بر حقوق بشر، عرصههای حقوق اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی گذاشتند، این دیدگاه تعدیل شد. حال با این شرایط و با توجه به تحریمهای یکجانبه اقتصادی آمریکا که همه ما میدانیم منجر به نقضهای گسترده حقوق بشر در کشور ما میشود، آیا دولت ایالاتمتحده را میتوان بابت اعمال تحریمها سرزنش کرد یا خیر؟ ما باید اثبات کنیم که آمریکا در ارتباط با حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی ایرانیان دارای تعهداتی است که بهواسطه این تحریمها آن تعهدات نقض میشود؛ موضوعی که البته از جهات مختلف با مشکل مواجه است: اول اینکه، ایالات متحده بر ایران هیچ کنترلی ندارد و باید تعهدات فراسرزمینی در این موقعیت اثبات شود؛ دوم اینکه، آمریکا بهعنوان یکی از پرچمداران نگرش لیبرال در حقوق بینالملل هیچ دیدگاه مثبتی به حقوق اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی ندارد. با توجه به این نکات این پرسشها نیز مطرح است: تحریمها عملا منجر به نقض چه حقهایی شده است؟ تعهدات آمریکادرباره حقوق بینالمللی بشر در حوزههای حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی را چگونه میتوان اثبات کرد؟ و درنهایت، آمریکا چه تعهداتی در خصوص حقوق اقتصادی ایرانیان دارد؟ درباره پرسش اول باید گفت تا به امروز گزارشهای متعددی درباره آثار منفی تحریمها منتشرشده که مهمترین آنها گزارش ویژه شورای حقوق بشر درباره وضعیت حقوق بشر در ایران است؛ گزارشی که به تأثیر تحریمها بر دستگاه بانکی ایران توجه و همچنین در خصوص حق دسترسی غذا، بهداشت و سلامت ابراز نگرانی کرده است. گاهی مجمع عمومی سازمان ملل به این موضوع اشاره دارد که تحریمها نباید مانع دسترسی کشورها به محصولاتی چون غذا و دارو شود؛ به همین دلیل بهجای استفاده از لفظ تحریم اقتصادی از واژه فشار یا اجبار اقتصادی استفاده میکند. نکته دیگری که در این میان وجود دارد این است که آیا تحریمها رافع مسئولیتهای دولت هدف است یا خیر؟ در کشور ما گهگاهی که دولت تحتفشار قرار میگیرد، این موضوع مطرح میشود که مشکلات متعدد به دلیل وجود تحریمها است. در مقابل نیز منتقدان و مخالفان این موضوع میگویند که اگر دولت، کشور را بهخوبی اداره کند، تحریمها بیاثر خواهند بود. با توجه به قوانین موجود در حقوق بینالملل بشر، تحریمها بههیچوجه رافع تعهداتی که یک دولت به تحقق حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی مردم دارد، نخواهند بود؛ بنابراین حتی با وجود تحریمها دولتها موظفاند تمام تدابیر موجود برای تحقق حق مردم را بهکار برند. کمیته حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی به این نکته اشاره دارد که دولت تحت تحریم باید از حداکثر منابع خود برای تحقق حقها استفاده کند و همه اقدامات لازم ازجمله مذاکره با دولتهای دیگر و نهفقط دولت تحریم کننده را انجام دهد تا اثر منفی تحریمها را بر حقوق گروههای آسیبپذیر جامعه به حداقل برساند و آثار تحریمها را کاهش دهد. در رابطه با پرسش بعدی که آیا اساسا ایالاتمتحده به رعایت حقوق بینالمللی بشر الزامی دارد یا خیر؟ باید گفت درباره حقوق مدنی و سیاسی و بهواسطه عضویت آمریکا در میثاق حقوق مدنی و سیاسی، اثبات این موضوع سادهتر است، اما درباره تعهدات اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی به دلیل اینکه آمریکا عضو میثاق مزبور نیست، نیاز به استدلالهای جدی وجود دارد. در این رابطه گزارههایی هست که نشان میدهد تحریمهای آمریکا علیه ایران ناقض حقوق بشر است؛ تعهد دولتها ازجمله دولت آمریکا ناشی از تعهد به احترام دولتها به حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی بشر و ورای عضویت در میثاق ناشی از التزام دولتها به منشور ملل متحد است.