برچسب فرسودگی

به گزارش ایرنا، خراسان جنوبی با برخورداری از هزار و ۲۰ اثر تاریخی، طبیعی و معنوی ثبت‌شده در فهرست میراث ملی یکی از استان‌های برخوردار از گنجینه‌های متنوع فرهنگی در شرق کشور است گنجینه‌ای که در ۱۲ شهرستان این استان پراکنده شده و بیرجند، مرکز خراسان جنوبی بخش مهمی از آن را در خود جای داده است.

این استان علاوه بر ظرفیت‌های ملی، ۱۰ اثر و ظرفیت ثبت‌شده جهانی دارد که باغ و عمارت اکبریه بیرجند، بیابان لوت، قنات بلده فردوس، روستای خراشاد در حوزه توبافی، ژئوپارک طبس، کاروانسراهای خراسان جنوبی و روستای اصفهک از جمله آن‌هاست، آثاری که هر یک بخشی از تاریخ، طبیعت، هنر و شیوه زیست مردم این سرزمین را بازگو می‌کنند.

قرار گرفتن خراسان جنوبی در پهنه تاریخی خراسان بزرگ و در مسیر ارتباطی شرق ایران زمینه شکل‌گیری مجموعه‌ای از آثار معماری، محوطه‌های باستانی، قلعه‌ها، باغ‌ها، کاروانسراها، آب‌انبارها و بافت‌های شهری و روستایی را فراهم کرده است آثاری که از سازگاری مردم منطقه با اقلیم خشک و کم‌آب حکایت دارند.

بنا بر اعلام اداره‌کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی خراسان جنوبی، ۸۰۵ بنا و محوطه تاریخی استان در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است اما بیش از نیمی از این ابنیه به مرمت اضطراری نیاز دارد، آماری که ضرورت توجه جدی‌تر به حفاظت از سرمایه‌های فرهنگی استان را نشان می‌دهد.

فرسایش ناشی از عوامل طبیعی، کمبود اعتبارات مرمتی، تغییر کاربری‌های نامتناسب، توسعه شهری بدون در نظر گرفتن ضوابط حفاظتی و رهاشدگی برخی بناها از جمله چالش‌هایی است که آثار تاریخی استان را تهدید می‌کند. در چنین وضعیتی، تاخیر در مداخله‌های حفاظتی می‌تواند هزینه احیای بناها را افزایش دهد و بخشی از اصالت تاریخی آن‌ها را از میان ببرد.

مرمت اصولی و احیای بناهای تاریخی تنها اقدامی برای نگهداری از دیوارها، طاق‌ها و تزئینات کهن نیست بلکه صیانت از هویت شهرها و روستاها، دانش بومی معماری و خاطره جمعی ساکنان این خطه به شمار می‌رود. هر بنای تاریخی، روایتی از زندگی، اقتصاد، فرهنگ و مناسبات اجتماعی دوره‌ای از تاریخ را در دل خود دارد.

از سوی دیگر، بازگرداندن بناهای تاریخی به چرخه زندگی شهری با تعریف کاربری‌های فرهنگی، گردشگری و اجتماعی متناسب می‌تواند به رونق اقتصاد محلی و ایجاد فرصت‌های تازه برای معرفی ظرفیت‌های خراسان جنوبی کمک کند اما تحقق این هدف نیازمند همکاری دستگاه‌های اجرایی، مالکان، فعالان میراث فرهنگی و بخش خصوصی است.

بیرجند به‌عنوان مرکز استان از جمله شهرهایی است که در کنار بافت کهن و خانه‌ها و باغ‌های تاریخی، مجموعه‌هایی با کارکردهای متفاوت را در خود جای داده است، این آثار با معماری متناسب با شرایط اقلیمی منطقه بخشی از سیمای تاریخی شهر را شکل داده‌اند و حفاظت از آن‌ها در حفظ هویت کالبدی بیرجند نقش دارد.

ارگ بهارستان؛ یادگار افشاریه در قلب بیرجند
در میان این بناها، ارگ بهارستان که در میان مردم بیرجند با نام «باغ زرشکی» نیز شناخته می‌شود از مجموعه‌های تاریخی قابل توجه مرکز خراسان جنوبی است بنایی که ساخت آن به سال‌های ۱۲۰۵ و ۱۲۰۶ هجری قمری و دوره افشاریه نسبت داده می‌شود و ۲۵ اسفند ۱۳۷۹ با شماره ۳۶۸۳ در فهرست آثار ملی کشور ثبت شده است.

ارگ بهارستان از نظر تاریخی، معماری و جایگاه آن در هسته کهن بیرجند اهمیت دارد ساختار این مجموعه، آمیزه‌ای از معماری دفاعی و عناصر باغ ایرانی است و طراحی آن افزون بر تامین امنیت، فضایی متناسب با اقلیم گرم و خشک منطقه برای سکونت فراهم می‌کرد، آجرکاری‌ها و تزئینات هندسی دیوارهای ارگ نیز از ویژگی‌های معماری آن به شمار می‌رود.

این مجموعه در دوره‌های مختلف کارکردهای متفاوتی داشته است، از استفاده به‌عنوان مدرسه نسوان تا تبدیل شدن به کارگاه فرش‌بافی، پس از پیروزی انقلاب اسلامی نیز با تفکیک ارگ از باغ زرشکی، بخشی از پیوستگی فضایی و تاریخی مجموعه از میان رفت و کوشک میانی باغ تخریب شد.
در برخی روایت‌های تاریخی آمده است که لطفعلی‌خان زند و همراهانش پس از شکست از لشکریان آغامحمدخان قاجار، چند روزی به ارگ بهارستان پناه بردند، روایتی که بر پیوند این بنا با بخشی از تحولات تاریخی ایران دلالت دارد.با این حال، ارگ بهارستان در دهه‌های گذشته بر اثر عوامل طبیعی، نبود رسیدگی مستمر و بلاتکلیفی در روند حفاظت و بهره‌برداری، آسیب‌های جدی دیده است.

سابقه واگذاری و طرح ایجاد گنجینه آب در بهارستان
بخشی از بنا در پی بارندگی‌های بهمن ۱۳۹۷ تخریب شد و پس از آن در سال ۱۳۹۸ با پیگیری‌های انجام‌شده، این مجموعه بر اساس تفاهم‌نامه میان شرکت آب منطقه‌ای خراسان جنوبی و بنیاد مستضعفان در مسیر واگذاری به شرکت آب منطقه‌ای خراسان جنوبی قرار گرفت تا مرمت آن با رعایت ضوابط میراث فرهنگی و با هدف استقرار گنجینه آب دنبال شود.هدف از این اقدام، تامین زمینه مرمت بنا با رعایت ضوابط میراث فرهنگی و تعریف کاربری تازه برای آن اعلام شد.

بر پایه این برنامه، قرار بود پس از تکمیل فرآیند خرید و تحویل مجموعه، عملیات مرمت و بازسازی ارگ با همکاری اداره‌کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی خراسان جنوبی دنبال شود و بخشی از آن به «گنجینه آب» اختصاص یابد، کاربری‌ای که با پیشینه سازه‌ها و فرهنگ آبی خراسان جنوبی و همچنین موقعیت ارگ در بافت تاریخی بیرجند تناسب دارد.

با وجود طرح این برنامه، روند مرمت و بهره‌برداری از مجموعه در سال‌های بعد به نتیجه نرسید و ارگ بهارستان همچنان نیازمند تامین اعتبار، مرمت اصولی و تعیین تکلیف برنامه اجرایی برای احیا بود.
با این حال، برنامه‌ای که برای مرمت و احیای ارگ بهارستان پس از واگذاری آن به شرکت آب منطقه‌ای خراسان جنوبی مطرح شد در سال‌های بعد به مرحله اجرا نرسید. با وجود تاکید بر ضرورت رعایت ضوابط میراث فرهنگی، انجام مرمت اصولی و ایجاد گنجینه آب، اقدام موثری برای بازسازی این بنای تاریخی در مهلت‌های اعلام‌شده صورت نگرفت.

زمان؛ هم‌پیمان با فرسودگی ارگ بهارستان
طولانی شدن روند تعیین تکلیف و نبود عملیات مرمتی مستمر ارگ بهارستان را در برابر فرسایش ناشی از گذر زمان و عوامل طبیعی آسیب‌پذیرتر کرد بنایی که هر فصل بارندگی می‌تواند بر دامنه خسارت‌های آن بیفزاید و هزینه احیای آن را افزایش دهد.

اهمیت مرمت این مجموعه تاریخی در طول سالیان گذشته در نشست‌های مختلف از جمله نشست بررسی وضعیت ارگ بهارستان بیرجند مورد تاکید مسئولان استانی قرار گرفته بود؛ نشستی که در آن، وضعیت نگران‌کننده بنا و ضرورت تدوین برنامه‌ای زمان‌بندی‌شده برای احیای آن مطرح شد.معاون هماهنگی امور عمرانی استانداری خراسان جنوبی هفتم خرداد ۱۴۰۴ در نشست بررسی وضعیت ارگ تاریخی بهارستان بیرجند، این مجموعه را نمادی از هویت و تمدن دیرینه مردم منطقه دانست و گفت: فرصت احیای چنین میراثی به‌ندرت فراهم می‌شود و نباید از دست برود.

محمد فرهادی ارگ بهارستان را از گنجینه‌های مهم تاریخی شرق کشور خواند و افزود: احیای این مجموعه می‌تواند آن را به یکی از کانون‌های گردشگری تبدیل کند و در معرفی ظرفیت‌های فرهنگی خراسان جنوبی در سطح ملی و فراملی نقش‌آفرین باشد.وی با تاکید بر ضرورت بازگرداندن این اثر به جایگاه شایسته خود تصریح کرد: آثار تاریخی و فرهنگی استان، در صورت حفاظت و بهره‌برداری درست می‌توانند در آینده گردشگری خراسان جنوبی سهمی اثرگذار داشته باشند.

معاون هماهنگی امور عمرانی استانداری خراسان جنوبی با بیان اینکه توان مالی استان برای پیشبرد پروژه‌های بزرگ مرمتی محدود است، خواستار پیگیری مستمر از سطح ملی و تامین اعتبارات لازم برای حفاظت و مرمت آثار شد.وی با تاکید بر اینکه مرمت ارگ بهارستان باید در اولویت برنامه‌های عمرانی و فرهنگی استان قرار گیرد، یادآور شد: همچنین تهیه برنامه زمان‌بندی مشخص از سوی شرکت آب منطقه‌ای، مالک مجموعه، ضروری است و دستگاه‌های اجرایی، میراث فرهنگی و بخش خصوصی برای احیای ارگ بهارستان باید همکاری کنند.

مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی خراسان جنوبی نیز ارگ بهارستان را از ارزشمندترین و قدیمی‌ترین آثار تاریخی بیرجند و استان توصیف کرد و گفت: این بنا، به دلیل گستردگی و پیشینه خود برای مردم، پژوهشگران تاریخ و گردشگران اهمیت دارد.

بهارستان؛ از وضعیت بحرانی تا چشم‌انداز یک نماد تاریخی
سید احمد برآبادی با اشاره به شرایط بحرانی ارگ در آن مقطع، اظهار کرد: وضعیت بنا به‌گونه‌ای بود که امکان انتشار تصاویر کنونی آن نیز وجود نداشت اما مرمت اصولی و بازسازی صحیح می‌تواند این مجموعه را به یکی از نمادهای شاخص تاریخی بیرجند تبدیل کند.وی، خرید این بنا از سوی شرکت آب منطقه‌ای را گامی موثر برای فراهم شدن زمینه برنامه‌ریزی و اجرای اقدامات مرمتی دانست و گفت: راه‌اندازی موزه آب در این مجموعه، از برنامه‌های مورد توجه بوده است.

مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی خراسان جنوبی یادآور شد: با توجه به پیشینه بیرجند در برخورداری از سامانه لوله‌کشی آب، ایجاد موزه آب می‌تواند افزون بر معرفی تاریخ آب‌رسانی در شهر، بر جذابیت علمی و گردشگری ارگ بهارستان بیفزاید.در همین زمینه نماینده مردم شهرستان‌های بیرجند، خوسف و درمیان در مجلس شورای اسلامی، مرمت و احیای ارگ بهارستان را یکی از پروژه‌های شاخص خراسان جنوبی دانست و بر ضرورت برنامه‌ریزی برای اجرای این طرح تاکید کرد.

سید حسن هاشمی بیان کرد: این استان از ظرفیت‌های فراوان و کمتر شناخته‌شده‌ای برخوردار است که باید با نگاه توسعه‌ای و بین‌المللی، زمینه تبدیل آن‌ها به پیشران اقتصادی فراهم شود.
وی با اشاره به محدودیت‌های اعتباری و اجرایی در حوزه میراث فرهنگی و گردشگری، قول مساعد داد که در مرحله بعدی تخصیص اعتبارات در اختیار نمایندگان مجلس، از حوزه میراث فرهنگی و گردشگری حمایت شود.

مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی خراسان جنوبی نیز اظهار کرد: اعتبارات عمرانی مصوب این اداره‌کل در سال جاری ۴۰ درصد افزایش یافته است، اما با توجه به تورم، گستردگی نیازهای مرمتی و ضرورت اجرای طرح‌های جدید برای معرفی ظرفیت‌های استان، این میزان اعتبار پاسخگوی نیازها نیست.

سید احمد برآبادی افزود: حوزه میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی خراسان جنوبی از نظر ایجاد اشتغال در جایگاه چهارم دستگاه‌های استان قرار دارد، اما منابع و اعتبارات اختصاص‌یافته به این بخش متناسب با ظرفیت‌ها و نقش آن در توسعه اقتصادی نیست.

وی تاکید کرد: توسعه گردشگری، حفاظت از آثار تاریخی و تامین زیرساخت‌های مورد نیاز، بدون تخصیص منابع پایدار و کافی محقق نخواهد شد، از این رو حمایت از پروژه‌هایی مانند احیای ارگ بهارستان می‌تواند در حفظ میراث تاریخی بیرجند و تقویت گردشگری فرهنگی استان موثر باشد.

اعتبار تازه؛ فرصتی مشروط برای نجات
اکنون پس از سال‌ها انتظار، موضوع تامین اعتبار برای این مجموعه تاریخی بار دیگر در دستور کار قرار گرفته است و هفته گذشته با پیگیری نماینده مردم شهرستان‌های بیرجند، خوسف و درمیان در مجلس شورای اسلامی، ۱۵ میلیارد تومان اعتبار برای مرمت و بازسازی ارگ بهارستان اختصاص یافت.
این اعتبار می‌تواند زمینه آغاز فصل تازه‌ای در حفاظت از ارگ بهارستان را فراهم کند مشروط بر آنکه تخصیص منابع، تهیه طرح مرمتی و اجرای عملیات با نظارت تخصصی و در چارچوب ضوابط میراث فرهنگی بدون وقفه دنبال شود تا این بنای تاریخی از چرخه فرسایش و رهاشدگی خارج شود.

اکنون اعتبار ۱۵ میلیارد تومانی روزنه‌ای تازه برای خروج ارگ بهارستان از سال‌های فرسودگی و بلاتکلیفی گشوده است اما نجات این یادگار افشاریه تنها با اعلام اعتبار محقق نمی‌شود، تخصیص به‌موقع منابع، تدوین و اجرای طرح جامع مرمت زیر نظر کارشناسان میراث فرهنگی و تعیین تکلیف کاربری پایدار آن، از جمله ایجاد گنجینه آب، می‌تواند این بنای رهاشده را به ظرفیتی برای هویت‌بخشی، گردشگری و رونق اقتصاد محلی بیرجند تبدیل کند.اما ارگ بهارستان امروز بیش از وعده، به مرمتی پیوسته و مدیریتی پایدار نیاز دارد تا «بهارستان» بار دیگر نامی برازنده این میراث افشاریه باشد.