۲۸ شهریور ۱۴۰۵ – ۱۴:۱۹
گروه اندیشه: گزارش زیر متن ویرایش و تلخیص شده صفحه اندیشه «روزنامه ایران» از سخنرانی دکتر ناصر فکوهی جامعه شناس است که با عنوان «مفهوم دیستوپیا» (ویران شهر) در مدرسه مطالعات اتوپیا باشگاه اندیشه ارائه کرده است. ناصر فکوهی با کالبدشکافی مفهوم «دیستوپیا» (ویرانشهر)، نشان میدهد چگونه امید انسان مدرن به ساختن بهشتی زمینی از طریق فناوری و توسعه، تحت سیطره قدرتِ مهار نشده به کابوسی هراسناک تبدیل شده است. فکوهی سیر تحول ادبیات و واقعیت دیستوپیایی را در سه جبهه اصلی بازخوانی میکند: نخست «دیستوپیای سیاسی» که با توتالیتاریسم و کنترل کامل ذهن، زبان و حقیقت (همچون شاهکار اورول) نمود یافت؛ دوم «دیستوپیای زیستمحیطی» که ناشی از توهم سلطه مطلق بر طبیعت و برهمزدن تعادل زمین است؛ و سوم «دیستوپیای فناورانه» که با ظهور هوش مصنوعی و فناوریهای اطلاعاتی، بیم خودمختاری تکنولوژی و حذف انسان را ایجاد کرده است. ادعای کلیدی فکوهی آن است که در جهان معاصر، پیوند و همپوشانی سه الیگارشی قدرت—سیاسی، اقتصادی و فناورانه—منطق مشترکی از تمرکز مطلق را شکل دادهاند. این الگوی سلطه با مصادره آزادی، دستکاری حافظه جمعی و گسست پیوند انسان با محیط زیست، جوامع را به سوی اقتدارگرایی دیجیتال سوق میدهد. دیستوپیا بیش از آنکه صرفاً داستانی تخیلی باشد، هشداری عاجل درباره عواقب بیمهار میل انسان به کنترل همهجانبه است.
****
«دیستوپیا» فقط تصویر آیندهای هراسناک نیست؛ روایتی است از ترس انسان از قدرتی که میخواهد همه چیز را کنترل کند. ناصر فکوهی معتقد است مسیر این هراس را میتوان ابتدا در توتالیتاریسم سیاسی، سپس در سلطه بر طبیعت و امروز در قدرت فزاینده فناوری و هوش مصنوعی دنبال کرد. ادعای اصلی او در این گفتار این است که این سه شکل قدرت، در صورت تمرکز و فقدان مهار، میتوانند انسان را از وعده «بهشت زمینی» به سوی نوعی «دوزخ زمینی» سوق دهند. مکتوب حاضر متن ویرایش و تلخیص شده «ایران» از سخنرانی اوست که با عنوان «مفهوم دیستوپیا» در مدرسه مطالعات اتوپیا باشگاه اندیشه ارائه شده است.