سید محمود علایی طالقانی در ۱۳ اسفند ۱۲۸۹ خورشیدی در خانوادهای اهل علم و دارای روحیات انقلابی در روستای گلیرد طالقان در استان البرز متولد شد. پدرش ابوالحسن علایی طالقانی نخستین استاد او بود. او دوران کودکی خود را در زادگاهش سپری کرد. هنگامی که هفتساله بود، پدرش به تهران مهاجرت کرد و در خانهای کوچک در محله قناتآباد ساکن شد. محمود طالقانی تحصیلات ابتدایی را در مدرسه ملارضا در میدان امین السلطان آغاز کرد و مبانی صرف و نحو و علوم دینی را نزد پدرش سید ابوالحسن طالقانی آموخت. پس از آن در مدارس رضویه و فیضیه قم تا سال ۱۳۱۷ تحصیل را تا درجه اجتهاد ادامه داد.
آیتالله طالقانی صرفا یک چهره دینی نبود و در بطن مسائل سیاسی روز جامعه خود حضور جدی داشت. در دوران رضاشاه در زندان قصر هم بند تقی ارانی بود و پس از آن برای مخالفت با جریان پیشهوری و ارتش سرخ وارد زنجان شد تا به تبلیغات دینی و ملی بپردازد. او در تأسیس جبهه ملی دوم و سپس نهضت آزادی در اردیبهشت 1340 نقش اساسی ایفا کرد و پس از آن با روند جدیتری به مبارزه علیه شاه پرداخت و در این راه بارها و بارها منزل دوم خود یعنی زندان را تجربه کرد. مسجد هدایت نیز بخش دیگری از سرنوشت سیاسی آیتالله طالقانی است. مسجدی در نزدیکی لاله زار که هنوز نیز سر پاست و آیتالله طالقانی در آن مسجد سخنرانی و نمازهای پرشکوهی برگزار میکرد و چهرههای سیاسی و مبارزاتی مطرحی نیز در مسجد هدایت همراه ایشان بودند. طالقانی اندکی پس از آزادیاش در 1341 بار دیگر مسجد هدایت را به کانون فعالیتهای فکری و سیاسی تبدیل کرد و براساس اسناد موجود با وجود محدودیتهایی که علیه او اعمال میشد او همچنان از اوضاع کشور انتقاد میکرد. حضور او باعث شد تا این مسجد به پایگاهی جهت اجتماع و فعالیت عناصر وابسته به جناحهای مخالف تبدیل شود. بعد از رمضان ۱۳۵۰ خورشیدی در ادامه مبارزاتی که آیتالله طالقانی داشت به مدت ۱۰ سال به زابل تبعید شد که این موضوع اعتراضهای زیادی در پی داشت و عوامل رژیم آن زمان با فشار مردم و علما رأی صادرشده را پس از شش ماه تقلیل و محل اقامت اجباری او را از زابل به بافت کرمان تغییر دادند و پس از یک سال اقامت در بافت او به تهران بازگشت. از او در زندان بهعنوان یک شخصیت اهل تعامل و به دور از تندروی یاد میکنند. این عالم مجاهد، آثار گرانبهایی را از خود به یادگار گذاشته است که از آن جمله میتوان به پرتوی از قرآن، مقدمه و تعلیق بر کتاب تنبیه الامه و تنزیه المله، اسلام و مالکیت، به سوی خدا میرویم، پرتوی از نهج البلاغه، آینده بشریت از نظر مکتب ما، آزادی و استبداد، آیه حجاب، مرجعیت و فتوا، درسی از قرآن و درس وحدت اشاره کرد.