کرونا معادلات زندگی را برهم زد و اتفاقهای ناگهانی و غیرقابل پیشبینی را وارد عرصه زندگی کرد: بسیاری از افراد شاغل را بیکار و خانهنشین کرد و آنها را در تنگناهای اقتصادی قرار داد یا سبب شد که بهدلیل عدمسودآوری و تعطیلی مراکز تولیدی و خدماتی، با نازلترین سطح درآمد تن به کار دهند تا بتوانند بخشی از مخارج روزانه خود را که حالا تأمین اقلام بهداشتی نیز به آن اضافه شده و فراهمکردنش، اتفاقا هزینههای بالایی را میطلبد، بهدست آورند. کرونا، اما بیش از همه تأثیر مستقیم و غیرمستقیمی بر فعالیت زنان داشت؛ چه زنانی که در پایگاههای اجتماعی و اقتصادی بالایی قرار داشتند و تا پیش از این در ادارات و ارگانهای دولتی و خصوصی مشغول به کار بودند، اما با شیوع کرونا به هر دلیلی اخراج شدند یا استعفا دادند یا شرایط کاریشان تغییر کرد و چه زنان خانهداری که همان فعالیتهای روزمره محدود سابق آنها نیز به دلیل اعمال محدودیتها و قرنطینه از بین رفت.
آمارها و ارقام موجود نشان میدهد که در یک سال اخیر، شیوع کرونا در کشور سبب شده است ۵/ ۱میلیون شغل از بین برود. واکاوی این آمارها، اما حاکی از آن است که حدود یک میلیون از این شغلها، اشتغالهای مربوط به زنان بوده است؛ شغلهایی که شیوع اپیدمی و ماندگاری آن، باعث خانهنشینکردن زنان شاغل شد؛ همچنین براساس گزارشهایی که در پایگاه اطلاعرسانی و پایش آثار اقتصادی کرونا منتشر شده است، در فصل بهار امسال نسبت به بهار سال گذشته حدود ۷۴۹هزار نفر از اشتغال زنان کاسته و طی فصل بهار امسال تا تابستان سالجاری نیز حدود ۱۲۰ هزار نفر دیگر از اشتغال زنان کم شد که نشانگر تأثیر بسیار زیاد شیوع بیماری کرونا بر اشتغال زنان است؛ این درحالی است که با توجه به بررسیهای انجام شده، از سال ۹۶ تا شش ماه نخست ۹۹، حدود ۱۶۲۱هزار فرصت شغلی جدید ایجادشده که سهم زنان حدود ۳۸ درصد (معادل حدود ۶۱۵ هزار فرصت شغلی) بوده است؛ فرصتهای شغلی محدودی که هیچ تناسبی با جامعه زنان بیکار ندارد و نمیتواند پاسخگوی نیازهای مالی آنها باشد.
چندی پیش، «تجارت فردا» در گفتوگو با یک کارشناس اقتصادی عنوان کرد که از ۱۳۹۳ تا انتهای ۱۳۹۸ (قبل از شیوع همهگیری کرونا) رشد اقتصادی در کشور مثبت نبوده است؛ ولی اشتغال در این دوران افزایش یافته: «در این دوره ساختارهای بازار کار کشور به کلی تغییر کرد؛ همچنین در دوره مذکور نرخ رشد اقتصادی و نرخ رشد سرمایهگذاری منفی بود؛ با این حال هر سال حدود ۶۰۰ تا ۷۰۰ هزار نفر به تعداد شاغلان کشور و حدود ۳/۴میلیون نفر به جمعیت در سن کار افزوده شد که از این تعداد۵/۳ میلیون نفر آنها وارد جمعیت فعال اقتصادی شدند. از این تعداد هم حدود سهمیلیون نفر (در فاصله پنج سال) به جمعیت شاغل کشور افزوده شد. این دوره دارای ویژگیهای خاصی است.
جنس اشتغالی که در این دوره ایجاد شد با ترکیب بازار کار ایران متفاوت بود. زیر 50 درصد اشتغال ایجادشده در این دوره متعلق به زنان است. به این ترتیب با وجود اینکه حدود ۱۸درصد اشتغال کل کشور به زنان تعلق دارد، اما در این دوره ۵۰درصد ورودیهای جدید بازار کار زنان هستند. این شرایط کاملا با ساختار بازار کار ما متفاوت است. البته تفاوتها از وجوه دیگر هم وجود دارد؛ مثلا نیمی از اشتغال تازه افزوده شده دارای تحصیلات دانشگاهی بودند؛ درحالیکه در کل بازار کار کشور کمتر از ۲۰درصد دارای تحصیلات دانشگاهی هستند؛ همچنین ۶۰درصد این افراد متولدان دهه ۷۰ هستند. بیشتر این افراد در بنگاههای بسیار خرد اشتغال دارند. بهطور کلی در دوره اخیر ساختار بازار کار ما از لحاظ جنسیت، اندازه بنگاه، نوع پوشش بیمه و… تغییر کرد. در این دوره افراد خودشان شغل ایجاد میکردند و مشاغلشان هم شرکتی نبود؛ به عبارتی، حقوقبگیر نبودند. حدود ۷۵درصد شغلهایی که در این دوره ایجاد شد به کارهای مستقل و بخش خدمات تعلق دارد؛ به این معنی که این افراد خود برای خودشان شغل ایجاد کرده و مزدبگیر نبودند. پیش از آنکه کرونا گسترش پیدا کند، انتظار میرفت این نوع اشتغالزایی به انتهای خود برسد. به عبارتی، روند این نوع اشتغالزایی از ۱۳۹۳ تا ۱۳۹۸ نزولی بود؛ در نتیجه پیشبینی میشد این روند به پایان خواهد رسید؛ به این معنی که افراد بخواهند بدون مزد و حقوق برای خود شغل ایجاد کنند. با این حال شیوع بیماری کرونا باعث شد بهسرعت این روند متوقف شود.
اگر بخواهیم سه فصل بهار، تابستان و پاییز ۹۹ را در نظر بگیریم، متوجه میشویم ازقضا در هر سه فصل حدود ۵۰ تا ۶۰ درصد شغلهای ازدسترفته به زنان تعلق داشته است. در فصل بهار حدود ۵۰درصد، در فصل تابستان حدود ۶۰درصد و در پاییز حدود ۷۰ تا ۷۵ درصد اشتغال ازدسترفته به زنان تعلق داشته است. اگر ویژگیهای شغلهای ازدسترفته را بررسی کنیم، متوجه میشویم که شغلهای ازدسترفته همان مشاغل غیرمزد و حقوقبگیر و همچنین مشاغلی هستند که بنگاههای خرد یک تا چهار نفر بهوجود آورده بودند.
اگر بخواهیم این موضوع را که چرا این مشاغل از بین رفتهاند واکاوی کنیم، باید توضیح دهیم به این دلیل که عمدتا این مشاغل ناپایدار بودند، در آنها درصد اشتغال تماموقت نسبت به ساختار بازار کار ما پایین بود و زنان و افراد تحصیلکرده سهم عمدهای در آن داشتند؛ همچنین این موضوع قابل پیشبینی بود که اگر روند نزولی تولید ادامه پیدا کند و همچنان تقاضای خانوار کم شود، در این صورت این بنگاهها دیگر نمیتوانند سرپا بمانند و این شغلها با شوک منفی تقاضا از بین خواهند رفت. این شوکی بود که کرونا وارد کرد؛ البته کرونا هم بخش عرضه و هم تقاضا را تحتتأثیر قرار داد.» علاوهبراین، کرونا آثار و پیامدهای اجتماعی و روحی و روانی بسیاری نیز بر زنان، از زمان شیوع تاکنون، به جای گذاشته است؛ تبعاتی که لیلا عنایتزاده، جامعهشناس و فعال حقوق زنان، سهیل رحیمی، دکترای تخصصی روانشناسی و عضو هیئتعلمی دانشگاه علومپزشکی تهران و طیبه حاجیمحمدی یزدی، کارشناسارشد مشاوره خانواده، در میزگرد «اصفهان زیبا» به آن پرداختهاند.