٢٧ اسفند ١٣٩٢
دکتر جواد راستی
استادیار دانشکده مهندسی و دبیر کارگروه بازیهای رایانهای دانشگاه اصفهان
چکیده
حوزهی رسانهها و تبلیغات از مهمترین محورهای فرهنگسازی محسوب میشود که باید در تدوین راهبردهای کلان پدافند غیرعامل مورد توجه ویژه قرار گیرد. بازیهای رایانهای نیز از مهمترین رسانههای عصر کنونی هستند که در کنار تلویزیون و اینترنت، نقش مهمی را در انتقال مفاهیم و ارزشها و نیز آموزش برعهده دارند. در این مقاله، ضمن بررسی چالشها و فرصتهای پدافند غیرعامل فرهنگی در کشورمان، به تبیین ضرورت تدوین سیاستهای رسانهای برای مقابله با تهاجم فرهنگی و براندازی نرم پرداخته میشود. در این راستا، بازیهایی برای تقویت هویت ملّی-مذهبی و آموزههای دینی-اخلاقی و نیز ایجاد هوشیاری در نسل جوان کشورمان نسبت به خطرها و راهکارهای شبیخون فرهنگی پیشنهاد خواهیم کرد. از سوی دیگر، با توجه به اهمیت فرهنگسازی در تقویت پدافند غیرعامل و ایجاد آمادگی ذهنی و هوشیاری در مخاطبین، سناریوی یک بازی رایانهای برای آموزش جایگاه اصول مورد تأکید پدافند غیرعامل از قبیل استتار و اختفاء، تمرکززدایی، پراکندگی، موازیسازی، استمرار خدمات، فریب، اعلام خبر، مقاومسازی و استحکامات پیشنهاد خواهد شد که در صورت سرمایهگذاری و حمایت مناسب، با ایجاد جذابیت برای مخاطب میتواند در انتقال مفاهیم و تسهیل آموزش نقش مهمی را ایفا کند.
1- مقدمه
طبق تعریفی که از سوی مجمع تشخیص مصلحت نظام در سال 1386 ارائه شده است، پدافند غیرعامل عبارت است از مجموعه اقدامات غیرمسلحانه که موجب افزایش بازدارندگی، کاهش آسیبپذیری، تداوم فعالیتهای ضروری، ارتقاء پایداری ملی و تسهیل مدیریت بحران در مقابل تهدیدات و اقدامات نظامی دشمن میگردد. در تعریفی دیگر، پدافند غیرعامل بهعنوان مجموعه اقداماتی تعریف شده است که قبل از وقوع خطر انجام میپذیرد و در هنگام بروز تهدیدهای طبیعی و یا حمله دشمن باعث کاهش آسیبپذیری نیروی انسانی، ساختمانها، تأسیسات، تجهیزات، اسناد و شریانهای حیاتی یک کشور میگردد [1]. به بیان دیگر، تدابیر پدافند غیرعامل معطوف به کاهش احتمال خطر و ایجاد آمادگی برای مبارزه با شرایط بحرانی طبیعی و غیرطبیعی است [2]. در قرآن کریم نیز به لزوم آمادگی در برابر تهاجم دشمنان تأکید شده است. خداوند در آیه 60 سوره انفال میفرماید: «و در برابر آنان آنچه در قدرت و توان دارید از نیرو -و نفرات و ساز و برگ جنگى- و اسبان ورزیده -براى جنگ- آماده کنید تا به وسیله آنها دشمن خدا و دشمن خودتان ودشمنانى غیر ایشان را که نمىشناسید ، ولى خدا آنان را مىشناسد بترسانید» که مصداقی بر ایجاد آمادگی روحی و تجهیزاتی در برابر هجوم دشمنان است. در آیه 32 سوره مائده نیز تأکید شده است که: «هرکس انسانی را از مرگ برهاند، گویی همه انسانها را زنده داشته است» که جایگاه دفاع از جان انسانها در مقابل حوادث و بلایای گوناگون را نشان میدهد. پدافند غیرعامل در حال حاضر از مهمترین چالشهای استراتژیک دولتهاست که در اسناد توسعهی ملّی اغلب کشورها جایگاه ویژهای به خود اختصاص داده است. در ایران نیز نگاهی ویژه به پدافند غیرعامل وجود دارد که با تأکید مقام معظم رهبری مبنی بر اتخاذ تدابیر کارساز در باب پدافند غیرعامل [3] روزبهروز بر اهمیت آن افزوده میشود.
مقوله پدافند غیرعامل بیشتر در حوزه ادبیات نظامی تعریف شده است و زمینههایی مانند استتار و اختفاء تأسیسات راهبُردی و یا در غیرنظامیترین حالت خود، دفاع سایبری را در بر میگیرد [4]. این در حالی است که حوزه پدافند غیرعامل بسیار گستردهتر و شامل مقولههای متفاوتی میباشد که برخی از آنها را در شکل 1 میبینید. بهعنوان مثال، برنامهریزان پدافند غیرعامل در سوییس که سابقهای بیش از 50 سال در زمینهی تدوین ضوابط و اصول پدافند غیرعامل دارد و بهنوعی نماد توجه به پدافند غیرعامل محسوب میشود، معتقدند که جنگ برای حفظ حیات یک ملت تنها محدود به جبهه نظامی نیست و حفظ منابع مالی و اقتصادی و معنوی و در یک کلام حفظ جان جمعیت غیرنظامی باید هدف هر دولتی باشد [1].
یکی از حوزههای مهم پدافند غیرعامل از دیدگاه حفظ سرمایههای معنوی، مقابله با جنگ نرم و تصرف روح و ذهن ملت بدون استفاده از جنگافزارهای نظامی و نیز مقابله با فعالیتهای براندازی نرم و انقلابهای مخملی است که به تصدیق اندیشمندان مدرن، در برههی کنونی جایگزین جنگ و توپ و تانک شده است [5]. در این عرصه، پدافند غیرعامل فرهنگی جایگاه ویژهای مییابد.
از سوی دیگر، ایجاد آمادگی ذهنی در مخاطبین و آموزش جایگاه اصول مورد تأکید پدافند غیرعامل از قبیل استتار و اختفاء، تمرکززدایی، پراکندگی، موازیسازی، استمرار خدمات، فریب، اعلام خبر، مقاومسازی و استحکامات یک وظیفهی مهم رسانهای است که میتواند در حوزهی پرطرفدار بازیهای رایانهای تبلور یابد.
طبق بعضی تعاریف، پدافند غیرعامل آمادگی در مقابل بلایای طبیعی و غیرطبیعی را در بر میگیرد [1، 2، 6] و به همین لحاظ در کشور ما که روی کمربند زلزله واقع است و هر از چند گاهی فاجعهای در گوشهای از آن رخ میدهد و جان بسیاری از هم وطنانمان را میگیرد، وظیفهی فرهنگسازی اهمیت خاصی مییابد که باید با استفادهی مناسب از ابزارها و رسانهها انجام پذیرد.
بازیهای رایانهای در دنیای امروز جایگاهی فراتر از سرگرمی صرف یافته است و بهعنوان یک رسانهی مهم و استراتژیک که مفاهیم مورد نظر سازندگانش را به درون خانوادهها و ذهن و فکر مخاطبانش میبرد شناخته شده است [7]؛ بهطوری که پیشبینی میشود از سال 2020 رسانهی حاکم بر دنیا بازیهای رایانهای خواهد بود [8]. بازیهای رایانهای ملّی از یک سو میتواند بهعنوان سدّی در مقابل تهاجم فرهنگی عمل کند و از سوی دیگر، عاملی برای فرهنگسازی و ایجاد بستر برای آزمودن راهکارهای پدافند غیرعامل و نیز ایجاد آمادگی در مقابل سوانح مختلف باشد.
در این مقاله، به بررسی نقش و جایگاه بازیهای رایانهای در پدافند غیرعامل ملّی خواهیم پرداخت و ضمن نگاهی به وضعیت بازیهای رایانهای ملّی کشورمان، سناریوهایی برای طراحی چند بازی رایانهای بومی که میتوانند در تقویت پدافند غیرعامل ملّی نقش مهمی ایفا کنند پیشنهاد خواهیم کرد.
در بخش 2، فرصتها و چالشهای فرهنگی پدافند غیرعامل از دیدگاه فرهنگسازی و نیز مقابله با تهاجم فرهنگی بررسی خواهد شد. بخش 3 به نقش بازیهای رایانهای در تقویت پدافند غیرعامل اختصاص دارد. در این بخش، به تاریخچهی بازیهای رایانهای و جایگاه آنها در کشورمان پرداخته میشود و موضوعاتی برای طراحی بازیهای رایانهای با نگاه به مقوله پدافند غیرعامل پیشنهاد میشود. بخش 4 نیز به نتیجهگیری اختصاص دارد.
2- فرصتها و چالشهای فرهنگی پدافند غیرعامل
نگاه فعلی به پدافند غیرعامل بیشتر رنگ نظامی دارد. هفت اصل مهم و پذیرفتهشدهی پدافند غیرعامل که شامل استتار، اختفاء، پوشش، فریب، جداسازی و پراکندگی، مقاومسازی و اعلام خبر میباشند، بیشتر در حوزهی نظامی تعریف و به جزییات آنها پرداخته شده است؛ این در حالی است که بحث آموزش و فرهنگسازی در پدافند غیرعامل جایگاه ویژهای دارد که در نگاه قانونگذاران کشورمان نیز دیده میشود. بند 11 ماده 121 قانون پنجساله چهارم توسعه کشور، دستگاههای اجرایی را ملزم به رعایت اصول پدافند غیرعامل میکند که علاوه بر تأسیسات زیربنایی و ساختمانهای حساس و شریانهای اصلی و حیاتی کشور، به آموزش عمومی مردم بهمنظور پیشگیری و کاهش مخاطرات ناشی از سوانح طبیعی تأکید کرده است [9]. در ضوابط تشکیلاتی و سازمانی کارگروههای کمیته اصلی و فرعی پدافند غیرعامل وزارت علوم، تحقیقات و فناوری [1]، کارگروه فرهنگی-اجتماعی پیشبینی شده که بخشی از وظایف آن عبارتاند از:
الف- ارتقای بینش فرهنگی و روحیه خودباوری، خلاقیت و مسئولیتپذیری با تکیه بر شناساندن فرهنگ و مواریث اسلامی و ایرانی
ب- اعتلا و تعمیق معرفت و بصیرت دینی مبتنی بر آموزههای قرآنی و معارف اهلبیت (ع) در همه سطوح دانشگاهی
ج- حاکم کردن بینش توحیدی در عرصههای زندگی فردی و اجتماعی دانشگاهیان
د- صیانت از فرهنگ، تمدن و هویت اصیل اسلامی-ایرانی و ترویج آن در میان دانشگاهیان با هدف تقویت وحدت و هویت ملی
ه- حفظ و ترویج ارزشهای انقلاب اسلامی و ارتقای بینش سیاسی-اجتماعی جامعه دانشگاهی با تکیه بر رهنمودهای امام خمینی (ره) و مقام معظم رهبری
و- ارتقاء مهارتهای زندگی اجتماعی دانشجویان و تسهیل روند جامعهپذیری آنان
ز- تلاش به منظور حفظ شخصیت، هویت، حرمت و کرامت انسانی زن در جامعه دانشگاهی و ارائه الگوی زن مسلمان در سطوح ملی و بینالمللی
اینکه چه مقدار از اهداف فوق تاکنون محقق شده و چقدر تا سطح آمادگی آرمانی فاصله وجود دارد بحثی مجزاست که در این مضیق نمیگنجد. آنچه مهم است، نگاه ویژه قانونگذاران کشور به مباحث فرهنگی و بهویژه بحث رسانهها و تبلیغات در تقویت پدافند غیرعامل است. در اینجا بهصورت ویژه به بررسی دو مقوله مهم در پدافند غیرعامل فرهنگی خواهیم پرداخت؛ اولی جنگ نرم و تهاجم نرمافزاری به ساختارهای فکری و عقیدتی یک ملت است که رفتهرفته جایگزین تهاجم نظامی که چالشها و معضلات خاص خود را دارد، میشود.
مقوله دوم، بحث فرهنگسازی و تشویق مخاطب برای بهکارگیری عملی اصول پدافند غیرعامل بههدف ایجاد پیشآمادگی مقابله با حملهی دشمن و سوانح دیگر است که از حوزههای مهم پدافند غیرعامل بهشمار میرود. در بخشهای پیش رو بهتفکیک به این دو مبحث خواهیم پرداخت.