اقتصاد۲۴- با گذشت دو سال و نیم از جنگ بزرگ قرهباغ در سال ۲۰۲۰ بار دیگر ابرهای جنگ بر آسمان مناسبات ارمنستان و جمهوری آذربایجان سایه انداختهاند. گزارشهای رسانهای و اظهارات مقامهای رسمی باکو و ایروان، از احتمال آغاز درگیری جدید دیگری میان ارتشهای دو کشور حکایت دارند. هر چند طی بیش از یک سال گذشته درگیریهای محدودی را میان دو طرف شاهد بودهایم، اما ظاهرا این بار ماجرا متفاوت بوده و شاید یک جنگ بزرگ جدید را شاهد باشیم.
به گزارش فرارو، در ۲۷ سپتامبر ۲۰۲۰ (۶ مهر ۱۳۹۹) نظامیان دو کشور جمهوری آذربایجان و ارمنستان به مدت شش هفته (۴۴ روز) بر سر قرهباغ کوهستانی وارد جنگ شدند. در نتیجه این جنگ پیروزیای بزرگ برای باکو حاصل شد. دو کشور با وساطت روسیه در ۱۰ نوامبر ۲۰۲۰ (۲۰ آبان ۲۰۲۰) توافقنامه آتشبس را امضا کردند که طی آن کنترل آذربایجان بر بخشهایی از قره باغ کوهستانی از سوی ایراوان به رسمیت شناخته شد.
پس از این توافق صلح، اختلافات مرزی میان دو کشور به صورت کجدارو مریز ادامه داشت. حتی در دو مرحله مرداد ۱۴۰۰ و مرداد ۱۴۰۱، درگیریهای جدید میان دو کشور اتفاق افتاد، اما در مقطع جدید به نظر میرسد ناقوس جنگی بزرگتر و جدیتر میان دو طرف به صدا در آمده است. اخیرا وزارت امور خارجه ارمنستان چهار روز پیش با انتشار بیانیهای اعلام کرد که جمهوری آذربایجان برای یک تجاوز جدید به منطقه قرهباغ و نسلکشی ارامنه آماده میشود. در مقابل، اوایل هفته جاری آیخان حاجی زاده سخنگوی وزارت خارجه جمهوری آذربایجان گفت که ایروان علاقهای به صلح و ثبات در منطقه ندارد، زیرا از پذیرفتن پیشنهاد صلحی که شامل کنار گذاشتن ادعاهای ارضی ارمنستان علیه جمهوری آذربایجان میشود، طفره میرود.
همچنین، وزارت دفاع جمهوری آذربایجان با صدور بیانیهای رسمی، ارمنستان را به انتقال غیرقانونی محموله نظامی به منطقه قرهباغ متهم کرد. این وزارتخانه مدعی شد که گروههای مسلح غیرقانونی ارمنی در داخل خاک جمهوری آذربایجان که نیروهای حافظ صلح روسیه به طور موقت در آن مستقر هستند، با استفاده از جادههای خاکی جایگزین برای جاده شوشا – لاچین، به انتقال محمولههای نظامی از ارمنستان به منطقه قرهباغ ادامه میدهند.
بر خلاف گذشته به نظر میرسد این بار به نظر میرسد دیگر جنگ میان جمهوری آذربایجان و ارمنستان بر سر منطقه قرهباغ کوهستانی نخواهد بود، بلکه تمرکز باکو بر جنوب آذربایجان معطوف شده است. تمامی شواهد حاکی از آن است که میدان درگیری جدید میان باکو و ایروان بر کریدور زنگزور معطوف خواهد بود. در مرداد ماه ۱۴۰۱ یعنی حدود ۷ ماه قبل، که درگیری نسبتا شدیدی میان جمهوری آذربایجان و ارمنستان به وقوع پیوست، بر خلاف تمامی حملات گذشته، تمرکز ارتش باکو بر حملات به جنوب ارمنستان و محدوده استان سیونیک بود. بعد از این حملات بود که تمامی نگاهها به سوی هدفگذاری الهام علیاف برای اجرایی کردن طرح “دالان بین المللی تورانی” با حمایت ترکیه و اسرائیل جلب شد.
بعد از این مقطع آشکار شد که علیاف، با همراهی متحدان خود دالان «زنگزور- لاچین» یعنی شاهراه ارتباطی برای پیوند آسیا و اروپا را کنترل کند. منطقه زنگزور در شرق ارمنستان و در محدوده استان «سیونیک» یعنی کانون حملات جدید ارتش آذربایجان قرار دارد. سیونیک از شرق توسط جمهوری آذربایجان و از غرب توسط نخجوان احاطه شده است و فقط مرز ۴۴ کیلومتری از جنوب با جمهوری اسلامی ایران دارد. این گذرگاه، ارمنستان را به منطقه قره باغ کوهستانی متصل میکند.
دولت جمهوری آذربایجان طی ماههای اخیر به صورت آشکار و پنهان انگیزه خود برای تسلط بر این منطقه را پنهان نکرده است. بنا بر ادعای دولت ارمنستان، از ۱۲ دسامبر ۲۰۲۲ (۲۱ آذر ۱۴۰۱) جمهوری آذربایجان، کریدور لاچین را مسدود کرده است. دولت باکو با این اقدام منطقه “آرتساخ” (قره باغ) را در محاصره قرار داده است؛ چرا که این گذرگاه تنها مسیر اتصال ارامنه قره باغ به ارمنستان است.
دولت ارمنستان پس از بسته شدن گذرگاه لاچین به دادگاه لاهه شکایت کرد. در نتیجه شکایت ایروان، دیوان بینالمللی دادگستری (ICJ) در ۱۵ مارس ۲۰۲۳ (۲۴ اسفند ۱۴۰۱) حکم به باز کردن گذرگاه لاچین در منطقه قره باغ کوهستانی داد. دادگاه لاهه در حکم نهایی خود با تایید بسته بودن گذرگاه لاچین، در حکم خود اعلام کرد که آذربایجان باید تمام اقداماتی را که در اختیار دارد برای اطمینان از حرکت بدون مانع افراد، وسایل نقلیه و محمولهها در طول کریدور لاچین در هر دو جهت انجام دهد.
با وجود صدور رای دادگاه لاهه به نفع ارمنستان، دولت باکو با صراحت نشان داده که از ارادهای جدی برای ایجاد دالان زنگزور – لاچین برخوردار است. در مهمترین مصداق، الهام علی اف، در اواخر اسفند ماه با انتشار ویدئویی تاکید کرد، برای اینکه ارمنستان راحت زندگی کند باید شرایط ما را بپذیرد. او میگوید: «ارمنستان باید قره باغ را به عنوان خاک آذربایجان رسماً به رسمیت بشناسند. باید با ما پیمان صلح امضا کند و طبق شرایط ما اقدامات تحدید حدود مرزها را انجام دهند.»
رسانههای ارمنی نیز در چند روز اخیرگزارش دادهاند که در دور جدید حمله جمهوری آذربایجان انجام یک حمله برقآسا و یک روزه از غرب و شرق برای گرفتن یک کریدور است. ظاهرا اشاره آنها به حمله احتمالی به استان سیونیک در جنوب ارمنستان است که از دو سوی شرق و غرب میتواند مورد تهاجم جمهوری آذربایجان قرار بگیرد.
چهار فرضیه در باب چرایی جنگ افروزی جدید
اینکه جمهوری آذربایجان و ارمنستان به عنوان دو کشور بر خاسته از خاکسترهای فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، با یکدیگر اختلافات مرزی عمیقی داشته و دارند، برکسی پوشیده نیست. در چند سال اخیر نیز که موازنه قوا به نوعی به نفع باکو تغییر یافته، انگیزه سران این کشور برای پیشرفت در نواحی مرز مشترک با ارمنستان، دو چندان شده است. فراتر از این مساله روتین، این پرسش قابل طرح است که چرا در مقطع کنونی احتمال وقوع جنگ جدید بالا گرفته است؟ آیا دست یا دستهای پنهانی پشت جنگافروزی جدید میان ایروان و باکو قرار دارند؟ در پاسخ به این پرسش میتوان به چهار فرضیه قابل تامل اشاره کرد.