در میان کشورهای دارای ذخایر نفتی، برخی کشورها از آزمون کاهش وابستگی بودجه به درآمدهای نفت موفق بیرون آمدهاند. نروژ یکی از این کشورهاست؛ کشوری که در دهه ۷۰ میلادی همزمان با ایران استخراج نفت را آغاز کرد و توانست با ایجاد صندوق ثروت ملی و سرمایهگذاری شفاف در بازارهای جهانی، درآمد نفت را به پشتوانهای برای نسلهای آینده تبدیل کند. این کشور، بودجه جاری خود را از مالیات و درآمدهای داخلی تأمین میکند و نفت را منبعی برای پسانداز ملی میداند
جوان آنلاین: در بیشتر کشورهای نفتی درآمد حاصل از فروش نفت درست استفاده نمیشود؛ گاهی صرف هزینههای جاری میشود و گاهی صرف هوس خرج بیشتر، اما در این میان برخی کشورها هستند که توانستهاند از چنگ نفرین نفت فرار کنند.
به رغم گذشت دههها شعار درباره اقتصاد بدون نفت، اما بودجه کشور همچنان از دست بادهای نفتی در امان نمانده و وابستگی به درآمدهای نفتی دارد. هر چند ارقام در نظر گرفته شده در سالهای مختلف اندکی تغییر داشته، اما واقعیتها تغییر نکرده و بخش قابل توجهی از هزینههای عمومی ایران از فروش نفت و گاز تأمین میشود و همین اتکا بودجه کشور را در برابر نوسانهای جهانی و تصمیمهای سیاسی آسیبپذیر ساخته است.
تکانههای اقتصاد با درآمدهای ناپایدار نفتی
در دوران طلایی فروش نفت، اگرچه اوضاع اقتصاد ظاهراً بهبود نسبی پیدا میکند، اما در تکانههای شدید قیمتی و همچنین تحریمها، کسری بودجه تشدید شده و تورم بیش از پیش قد علم میکند. در سالهایی مانند ۲۰۱۴، زمانی که قیمت جهانی نفت سقوط کرد یا سال ۱۳۹۷، هنگام اوج تحریمهای نفتی، بودجه کشور به سرعت از تعادل خارج شد.
در میان کشورهای دارای ذخایر نفتی، برخی کشورها از آزمون کاهش وابستگی بودجه به درآمدهای نفت موفق بیرون آمدهاند؛ نروژ یکی از این کشورهاست، کشوری که در دهه ۷۰ میلادی همزمان با ایران استخراج نفت را آغاز کرد و توانست با ایجاد صندوق ثروت ملی و سرمایهگذاری شفاف در بازارهای جهانی، درآمد نفت را به پشتوانهای برای نسلهای آینده تبدیل کند. این کشور، بودجه جاری خود را از مالیات و درآمدهای داخلی تأمین میکند و نفت را منبعی برای پسانداز ملی میداند.
در مقابل، کشورهایی مانند نیجریه که همان مسیر اتکای بیمحابا به نفت را پیمودند با تورم مزمن، فروپاشی خدمات عمومی و بحران اجتماعی روبهرو شدند. ایران در میانه این دو تجربه قرار دارد؛ نه از نظم مالی نروژ برخوردار است و نه از فروپاشی کامل ونزوئلا، اما مسیری که میرود، هشداردهنده است.
سهم ناکافی از درآمدهای مالیاتی
در ادبیات اقتصادی از وضعیت وابستگی به درآمدهای نفتی و مصائب ناشی از آن به عنوان نفرین منابع یاد میشود. در کشورهای نفتی دولت به واسطه این منبع خدادادی انگیزه چندانی برای کاهش وابستگی به درآمدهای ناپایدار نفتی و افزایش درآمدزایی از طریق مالیات ندارد. نتیجه آن، ضعف دائمی نظام مالیاتی است. براساس برخی گزارشها، در شرایطی که وابستگی دولت به منابع مالیاتی در بسیاری از کشورها ۹۰ درصد است، به رغم شرایط تحریم تنها ۵۰ درصد درآمدهای ایران از طریق مالیات تأمین میشود. با افزایش محدودیتهای جهانی، اگرچه دولت به تکاپو برای بهبود سهم درآمدهای مالیاتی افتاد، اما به دلیل ضعف زیرساختهای اطلاعاتی، رانت، فرار مالیاتی و… بار درآمدهای مالیاتی بیشتر بر طبقه شفاف از جمله کارمندان سنگینی میکند. بنابراین فاصله قابلتوجهی با کشورهای موفق در زمینه مالیات داریم. کارشناسان اقتصادی تأکید میکنند که اصلاح مالیات نیازمند دادههای جامع، انضباط مالی و اراده سیاسی برای حذف رانتهاست.