۱۴۰۳/۱۰/۰۴ ۱۳:۴۵
پرسش:
آیا انقلاب اسلامی ایران فرآیندی ناگزیر بود؟
پاسخ:
انقلاب اسلامی ایران، یکی از مهمترین رویدادهای قرن بیستم به شمار میرود که تأثیرات عمیقی بر سیاست و جامعه ایران و همچنین بر غرب آسیا و جهان داشت. این انقلاب که منجر به سقوط رژیم پهلوی و تأسیس جمهوری اسلامی شد، موضوعی است که همواره مورد بحث و تحلیلهای مختلف قرار گرفته است. یکی از سؤالات اصلی در این باره این است که آیا انقلاب اسلامی ایران فرآیندی ناگزیر بود یا خیر؟ به عبارت دیگر آیا شرایط و روند تحولات سیاسی و اجتماعی و اقتصادی و فرهنگی رژیم پهلوی به گونهای بود که انقلاب امری اجتناب ناپذیر و حتمی باشد؟ در ادامه به این پرسش پاسخ داده خواهد شد.
برای درک واقعیت رخ داده در سال ۱۳۵۷، باید تحولات ایجاد شده در مقطع زمانی ۱۳۳۲ به بعد را در ساختار رژیم و ساختار اجتماعی جامعه و جریان مذهبی بهخوبی واکاوی کرد تا از خلال آن به درک نسبتاً روشنی از انقلاب اسلامی ایران به رهبری امام خمینی(ره) دست یافت. در این بازه، حکومت پهلوی نشانههای خاصی دارد که تجزیه و تحلیل آنها وقوع انقلاب را قابل پیشبینیتر میکند.
1. وابستگی
در دهه ۷۰ میلادی، وابستگی ایران به درآمدهای نفتی، آثار و عوارض خاص خود را ایجاد کرد. با اتکا به درآمدهای نفتی، سیاست توسعه اقتصادی کشور مبتنی بر فعالیتهای سرمایهبر شد که با کمبود نهادههای داخلی، از جمله نیروی کار ماهر مواجه شد و با تأمین این نیروها از خارج، در کشورهایی مانند ایران این باور به وجود آمد که کشور به دست قدرتهای غربی افتاده است. بنابراین میتوان گفت وابستگی رژیم گذشته به ایالات متحده به شکلی منجر به تضعیف آن در داخل هم شد؛ زیرا شاه به دلیل این اتکا نوعی مصونیت برای خود تصور میکرد، اما حساسیتهای داخلی را نسبت به این واقعیت نادیده گرفته بود، همچنین مشکل دیگر این وابستگی وقتی نمایان شد که وضعیت شاه، به تغییرات سیاست در داخل آمریکا وابسته شد؛ ازاینرو وقتی کارتر در انتخابات پیروز شد، به ناچار شاه نیز تحت تأثیر این تغییرات قرار گرفت و مجبور به تغییر دادن سیاست داخلی خود شد؛ در حالی که اگر چنین وابستگی را نداشت، قضیه به نحو دیگری رقم میخورد.
نکته مهمی که ممکن است به ذهن خطور کند، چرایی و علت روی¬گردانی و نارضایتی مردم از رژیمی است که متکی به مالیات نیست. به دو دلیل این نارضایتی به وجود میآید: دلیل اول این که رژیمهای اینچنینی به دلیل مستغنی بودن از ملت، با آنان تحقیرآمیز رفتار میکنند و تحقیر منشأ نارضایتی میشود و دلیل دیگر این که درآمدهای مذکور دائمی و ثابت نیست، در مقاطعی که کم میشود، فشار به مردم زیاد شده و نارضایتی به صورت انفجاری مشاهده میشود.(1)