قرآن اساسش بر مذمت کسانی است که اسیر تقلید و پیروی از آبا و گذشتگان هستند و تعقل و فکر نمیکنند تا خودشان را از این اسارت آزاد بکنند. هدف قرآن از این مذمت چیست؟ هدف قرآن تربیت است. یعنی در واقع میخواهد افراد را بیدار کند که مقیاس و معیار باید تشخیص و عقل و فکر باشد
جوان آنلاین: پرورش عقل مسئلهای بسیار مهم در اسلام است. در روایات مختلفی که از ائمه نقل شده است، «عقل» معیار برتری و حجت انسانها بوده است. به عنوان نمونه، ابن سکیت به امام هادى (ع) عرض کرد: «بفرمایید که امروزه حجت بر مردم چیست؟» حضرت فرمود: «عقل که بهواسطه آن امام راستین شناخته و تصدیق شود و امام دروغین شناخته و تکذیب شود.» (الکافی:۱/۵۲/۰۲) با این تأکیدات فراوان و از آنجا که متأسفانه این باب از تربیت دینی گویا در جامعه رنگ باخته است، در ادامه گفتاری را از استاد شهید مرتضی مطهری (ره) درباره عقل و ویژگیهای تربیت عقلانی مرور کردهایم. این گفتار براساس کتاب «تعلیم و تربیت در اسلام» تنظیم شده و در هر پاراگراف شماره صفحه مربوطه ذکر شده است.
[در اسلام مسائلی است راجع به عقل و پرورش تفکر عقلانی.]گاهی که بر این مسائل عبور میکنیم خیال میکنیم که یک عده مسائل نظری بیان شدهاند، ولی هدف از این بیانها تعلیم و تربیت است و اینها برای آن گفته میشود که افراد مسلمان باید اینگونه بار بیایند. (۲۹)
در جامعه باید رشد عقلانی شکل بگیرد
در افراد و در جامعه باید رشد شخصیت فکری و عقلانی و قوه تجزیه و تحلیل در مسائل پیدا بشود. در همین آموزشها و تعلیم و تربیتها در مدرسهها، وظیفه معلم بالاتر از اینکه به بچه یاد میدهد، این است که کاری بکند قوه تجزیه و تحلیل او قدرت بگیرد، نه اینکه فقط در مغز وی معلومات بریزد. (۱۹) امروز هم این را نقص میشمارند که هدف آموزگار فقط این باشد که سلسلهای معلومات، اطلاعات و فرمول در مغز متعلم بریزد، آنجا انبار کند و ذهن او بشود مثل حوضی که مقداری آب در آن جمع شده است. هدف معلم باید بالاتر باشد و آن این است که نیروی فکری متعلم را پرورش و استقلال بدهد و قوه ابتکار او را زنده کند. (۱۶) مغز انسان، درست حالت معده انسان را دارد. معدهای که مرتب بر آن غذا تحمیل میکنند و تا آنجا که جا دارد به آن غذا میدهند، دیگر فراغت، فرصت و امکان برایش پیدا نمیشود که این غذا را درست حرکت بدهد و بسازد. آنوقت میبینید اعمال گوارشی اختلال پیدا میکند. مغز انسان هم همینگونه است. در تعلیم و تربیت باید مجال فکر کردن داده بشود و دانشآموز به فکر کردن ترغیب گردد. (۱۹)