برخلاف ادعای افرادی، چون مهدی قلیخان هدایت و عبدالله مستوفی که شیخ محمد خیابانی را تجزیهطلب خواندند، قیام او در دفاع از حقوق دموکراتیک ایران در برابر وطنفروشان بود. کاتوزیان که ابتدا تغییر نام آذربایجان به آزادیستان از سوی شیخ را دلیلی بر تمایلات تجزیهطلبانه وی تفسیر کرد با توجه به شعار، «آذربایجان جزو لاینفک ایران است» که از سوی شیخ مطرح شد، او را از اتهام تجزیهطلبی مبرا دانست
جوان آنلاین: یکی از طنزهای تلخ تاریخ که همواره تکرار هم میشود، جابهجا شدن جایگاه شهید و جلاد است. به نظر میرسد دشمنان همواره از نظر دسترسی به رسانهها دست بالاتری داشتهاند که توانستهاند چهرههای خدوم را ابتدا ترور شخصیت و نهایتاً ترور فیزیکی کنند.
شیخ محمد خیابانی، روحانی مبارز و آزادیخواه نیز از این توطئه بیبهره نماند و در حالی که شجاعانه در برابر توطئههای دشمن ایستادگی کرد به تجزیهطلبی متهم شد. او رهبر نهضت «آزادیستان» در آذربایجان و نماینده مجلس بود. عمده شهرت او قیام علیه قرارداد ۱۹۱۹ وثوقالدوله است. برخلاف ادعای افرادی، چون مهدی قلیخان هدایت و عبدالله مستوفی که او را تجزیهطلب خواندند، قیام او در دفاع از حقوق دموکراتیک ایران در برابر وطنفروشان بود. کاتوزیان که ابتدا تغییر نام آذربایجان به آزادیستان از سوی شیخ را دلیلی بر تمایلات تجزیهطلبانه وی تفسیر کرد، با توجه به شعار «آذربایجان جزو لاینفک ایران است» که از سوی شیخ مطرح شد، او را از اتهام تجزیهطلبی مبرا دانست. نگاهی به اصلاحات سیاسی، اجتماعی و اقتصادی شیخ در طی شش ماه قیام، اهداف آزادیخواهانه و عدالتطلبانه وی را به خوبی آشکار میسازد. برخی از این اصلاحات عبارت بودند از: واگذاری رایگان زمینهای خالصه به دهقانان، ملیکردن آبها، لغو انواع مالیاتها غیر از مالیات بر درآمد، تأسیس مدارس جدید، تأسیس مکانهای نگهداری افراد ناتوان، نوانخانهها و پرورشگاهها، ایجاد ژاندارمری به سبک جدید، تأسیس بانک ملی و کشاورزی، تشکیل انجمن نشر معارف برای سوادآموزی به کودکان و نوجوانان و انتشار مجله ادبی آزادیستان.
شیخ محمد خیابانی که بود؟
شیخ محمد خیابانی با پشتکار و جدیت فراوانی مراحل طلبگی را سپری کرد و به مقامات بالای علمی رسید. او از دوران طلبگی مسائل علم هیئت را حل میکرد و تقویمهای رقومی مینوشت و به نجوم و ریاضی علاقه زیادی داشت و آنها را در سطوح عالی در مدرسه طالبیه تبریز برای فضلا و طلاب تدریس میکرد. توانایی او در این زمینه سبب شد که حتی احمد کسروی که از مخالفان سرسخت او بود، زبان به تحسین وی بگشاید. شیخ در مسجد کریمخان واقع در محله خیابان نمازجماعت میخواند و به ارشاد مردم میپرداخت. علت مشهور شدنش به خیابانی نیز به سبب اقامت در محله «خیابان» تبریز بود.
پس از پیروزی مشروطیت در سال ۱۲۸۵ هـ. ش و با تأسیس انجمن ایالتی آذربایجان در تبریز، زندگی او وارد مرحله تازهای شد. شیخ از اعضای اصلی انجمن و از ارکان فکری و رهبری آن بود. او با لباس روحانیت و تفنگ بر دوش در کنار سایر مبارزان در برابر سپاه متجاوز عینالدوله به دفاع از شهر تبریز پرداخت. با مجاهدان آزادیخواه به رهبری مردان بزرگی، چون ستارخان و باقرخان شبها در سنگر میخوابید و آنها را به مقاومت دعوت میکرد و میگفت: «یاران من! ما بر ضدحکومت ارتجاعی و استبداد قیام کردهایم… هرگز نباید به خستگی و یأس تن در دهیم، بهخصوص وقتی که بار سنگین زندگی ملت از مویی باریک آویزان شده است… طوری رفتار کنید که شرافت تاریخی ما حاصل شود و قاطبه ملت ایران با امتنان و تشکر بگویند که تبریز، ایران را نجات داد!»