اقتصاد۲۴– مذاکرات احیای برجام در چه شرایطی قرار دارد؟
تحریم تا چه زمانی ادامه پیدا خواهد کرد؟
آیا یک سال و ۴ ماه پس از آغاز فرسایشی نشده و آنچه شاهد آن هستیم مذاکره برای مذاکره نیست؟
ابتکارهایی که تهران میگوید به دفعات روی میز قرار داده و امریکا آنها را فرابرجامی میداند، چیست؟
سیاست وزارت خارجه دولت سیزدهم که مجری مذاکرات احیای برجام است، سکوت یا کلیگویی در پاسخ به تمام این پرسشهاست؛ سیاستی که حتی انتقاد چهرههای سیاسی و تحلیلگران نزدیک به دولت را هم در پی داشته، اما به نظر نمیرسد که نیتی برای تغییر آن وجود داشته باشد. رییسجمهور، وزیر خارجه و سخنگوی وزارت خارجه تقریبا در پاسخ به پرسشها درباره فرجام برجام، به جملهسازی با کلمات تکراری ادامه میدهند و خبری هم که از نتیجه نشست علی باقری، رییس هیات مذاکرهکننده با اعضای کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس منتشر میشود بیشتر متمرکز بر سیاستهای منطقهای و دیپلماسی اقتصادی وزارت خارجه است تا اطلاعرسانی به مردم درباره برجام که اتفاقا بر هر دوی این مسائل سایه انداخته است. در یک سال گذشته از عمر دولت سیزدهم هم خبری از نظم و ترتیب در ارایه گزارش برجامی وزارت خارجه به مجلس در صحن علنی نیست و به نظر میرسد که نمایندگان مجلس هم با زیر پا گذاشته شدن بخشی از مصوبه مورد حمایت خود مشکل چندانی ندارند.
در این میان خبرگزاری صدا و سیما نیز برخلاف سبک و سیاق جاری در دولت گذشته اصراری به گفتگو با معاون سیاسی وزیر خارجه و رییس هیات مذاکرهکننده درباره برجام ندارد و در پرسشهایی که با وزیر خارجه نیز مطرح میکند مساله برجام یا به تعبیر حسین امیرعبداللهیان مذاکره برای رفع تحریم، کمترین سهم را به خود اختصاص میدهد.
یک دیپلمات سابق درباره این سیاست رسانهای وزارت خارجه به «اعتماد» میگوید: تصور اولیه در وزارت خارجه دولت سیزدهم این بود که با کمتر سخن گفتن از برجام و روند مذاکرات میتوان حساسیت عمومی به این مذاکرات را کاهش داد و در نتیجه از تاثیر مذاکرات بر فراز و فرودهای اقتصادی در کشور کاست. برخی در وزارت خارجه سکوت در برابر جزییات مذاکرات را سیاستی راهبردی و در راستای شعار گره نزدن اقتصاد و معیشت به روند مذاکرات میدانستند. سکوتی که ظاهرا نتوانسته هدف اولیه را تامین کند و امروز میبینیم که مردم منتقد این عدم اطلاعرسانی شدهاند.
جدا از مساله عدم اطلاعرسانی شفاف به افکار عمومی درباره مذاکراتی که اتفاقا نتیجه آن تاثیر مستقیم بر معیشت مردم دارد تکرار جملاتی یکسان درباره رویکرد مذاکراتی ایران بسیاری را به این فکر واداشته که نظام از تصمیم اولیه برای احیای برجام فاصله گرفته یا قید فوریت پیشین بر مساله رفع تحریم را برداشته و به همین دلیل در دولت فعلی مانند دولت قبل عباراتی نظیر رد مذاکرات فرسایشی شنیده نمیشود. نمونه این رویکرد در نشست خبری روز دوشنبه ناصر کنعانی، سخنگوی وزارت خارجه با تعداد محدودی از خبرنگاران قابل مشاهده بود. خبرنگار صدا و سیما در ابتدای این نشست خبری از کنعانی درباره احیای شتابزده برجام سوال کرد.
به گزارش خبرگزاری فارس، کنعانی در پاسخ با اشاره به اینکه سیاست اصولی دولت سیزدهم مبنی بر این است که اقتصاد و معیشت مردم را به روند مذاکرات رفع تحریم گره نزند، گفت: ایران به روند مذاکره به عنوان یک انتخاب جدی ملتزم و پایبند است و این مسیر را تا زمان دستیابی به یک توافق خوب، قوی و پایدار ادامه خواهد داد. فارغ از مواضع رسانهای که بعضا به ویژه مقامات امریکا درباره روند مذاکرات اتخاذ و مطالبه میکنند که ایران سریعا به تصمیم برسد و زمان محدود است، ایران در این زمینه نه احساسی عمل میکند و نه شتابزده و نه منافع کشور و ملت را قربانی روند شتابزدگی خواهد کرد.
کنعانی در ادامه با تاکید بر اینکه مبادله پیام میان ایران و امریکا از طریق انریکه مورا، معاون مسوول سیاست خارجی اتحادیه اروپا ادامه دارد، گفت: وزرای خارجه کشورهای دوست از جمله عمان، قطر و عراق و کشورهای دیگر در حوزه اروپا مانند ایتالیا و فرانسه تلاشهایی را مبتنی بر حسننیت برای ایجاد نزدیکی دیدگاهها پیش بردهاند.
در حالی که مذاکرات برای احیای برجام عملا متوقف شده (هرچند طرفین داعیهدار تداوم رد و بدل پیام باشند) رایزنیهای ایران با کشورهای منطقه برای حلوفصل اختلافهای موجود با سرعت قابل قبولی در حال پیشروی است. در چند روز اخیر، اخباری مبنی بر عزم امارات متحده عربی برای اعزام سفیر به ایران، موافقت تهران و ریاض برای دیدار در سطح وزرای خارجه در بغداد و سفر وزیر خارجه ایران به کویت منتشر شده و البته پیش از آن گفته شده بود که تهران و قاهره نیز پیامهایی برای آغاز روند عادیسازی رابطه رد و بدل کردهاند. این تحولات منطقهای در حالی رخ میدهد که جو بایدن رییسجمهور ایالات متحده سیاست نزدیکی رژیم اسراییل با اعراب منطقه را که توسط دونالد ترامپ با قرارداد ابراهیم میان امارات و اسراییل پایهگذاری شده بود پیش میبرد و همزمان اسراییل نیز استراتژی چندلایه کردن و تعمیق رابطه با کشورهای عربی مجاور ایران را اجرا میکند. در این میان تلاش کشورهایی، چون عمان، قطر و عراق برای تنشزدایی از رابطه ایران با امریکا و عادیسازی رابطه تهران با کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس در راستای کاستن از سطح تنش در منطقه است. سیاستی که مشخص نیست در صورت عدم احیای برجام و شکست مذاکرات به همین شکل باقی بماند یا دستخوش تحولاتی دیگر شود. در این میان برخی تحلیلگران معتقدند که سیاست جو بایدن در منطقه بر پایه منزوی کردن تهران پیش میرود و در تناقض با ادعای دولتش مبنی بر اراده سیاسی برای احیای برجام که اتفاقا قرار است به عادیسازی کامل رابطه ایران با جامعه جهانی منتهی شود.
سایت Responsible Statecraft در تحلیلی در این باره مینویسد: جو بایدن پیش از سفر به منطقه در نوشتاری برای واشنگتنپست نوشت که او امریکا را به مسیر واقعی بازگردانده و ایران را دوباره منزوی کرده است. منزوی کردن ایران سیاستی بوده که واشنگتن از دهه هشتاد پایهگذاری و پیگیری کرده است. در ۴ دهه گذشته، دولتهای متفاوت در امریکا از سیاست مهار دوگانه تا مقابله با محور شرارت را مقابل ایران امتحان کردهاند. هرچند که سیاست فشار حداکثری ترامپ علیه ایران مورد انتقاد شدید عدهای قرار گرفت و برخی آن را ناکارآمد خواندند، اما به سختی میتوان گفت که او سیاستی متفاوت از سایر دولتهای امریکا در قبال تهران در ۴ دهه گذشته اتخاذ کرده بود و شاید تنها تفاوت ادبیات و نحوه اجرا بود. سیاست بایدن در قبال ایران و کل منطقه غرب آسیا هم دقیقا پا جا پای ترامپ گذاشتن است.