امروز که جمعیت کشور ما با چالشهای جدی روبهروست، تقویت انسجام خانوادگی و افزایش جمعیت، نوعی جهاد بزرگ است. ما برای طولانی کردن عمر و حفظ سلامتی هزینههای زیادی در حوزه درمان و پزشکی میکنیم، اما به یک فرمول ساده و اثربخش که دین در اختیارمان گذاشته، یعنی صله رحم توجه نداریم
جوان آنلاین: در ایام شهادت حضرت زهرا (س) به سر میبریم؛ روزهایی که دلهایمان بیاختیار به سمت او میرود؛ همان بانویی که پیامبر عظیمالشأن (ص) او را «اُمّ ابیها» نامید؛ مادری برای پدر و در حقیقت مادری برای همه امت اسلامی؛ بانویی که نگاهش به خانواده فقط یک توصیه اخلاقی نبود بلکه نگاهی عمیق، دقیق و مادرانه به آینده امت داشت؛ آیندهای که با مهربانی، همبستگی و پیوندهای گرم انسانی معنا پیدا میکند. حضرت زهرا (س) در خطبه فدکیه صریح و روشن فرمودهاند: «فَجَعَلَ اللَّهُ صِلَةَ الْاَرْحامِ مَنْساءً فِی الْعُمْرِ وَ مَنْماةً لِلْعَدَدِ. دید و بازدید از خویشان، موجب طول عمر و مانع مرگ ناگهانی میشود، وقتی مرگ اتفاق نیفتد، موجب افزایش جمعیت نیز میشود.» این یعنی همان دو پایهای که بار تحقق اهداف الهی بر آن استوار است. انگار میخواستند بگویند اگر زندگی تان کوتاه میشود، اگر نسل تان کم رمق میشود، اگر ایمانتان سست میشود، اگر هم و غم و اضطراب بر دلها سنگینی میکند، راهش بازگشت به همان پیوندهای ساده و صمیمانه خانوادگی است و چه دردناک که امروزه و در همین روزگار، فرزندان حضرت زهرا (س) با کوچکترین دلخوری، با فشارهای اقتصادی یا با سوءتفاهمهای قدیمی، از یکدیگر دور میشوند، گاهی آنقدر که خانه و دلآدمها سرد میشود. حال این روزها که دوباره نام مادرمان پرتکرارتر از دیگر روزها بر زبانها جاری میشود، شاید وقت آن باشد که توصیه مادرانهاش را هم جدی بگیریم؛ توصیهای که فقط یک سفارش اخلاقی نیست، بلکه نجات از تنهایی، افسردگی، اضطراب، سستی ایمان، گسست خانواده و حتی ضعف اجتماعی است و حضرت مثل همیشه برای ما مسیر را مشخص کردهاند و آن چیزی نیست جز رحمت، مهربانی و همبستگی. همین سادههایی که جامعه را دوباره گرم و خانوادهها را دوباره زنده میکند. رضا قریبی، مدیرعامل مؤسسه فرهنگی منتظران منجی، در این گفتوگو با الهام از خطبه فدکیه، درباره اهمیت صله رحم به عنوان نسخه شفابخش از حضرت زهرا (س) برای خانوادهها و جامعه امروز سخن گفته است تا بدانیم چگونه میتوان از آموزههای مادر امت برای بازگرداندن مهربانی، همدلی و نشاط به زندگی روزمره بهره برد.
حضرت زهرا (س) نگاه ویژهای به خانواده داشتند. این نگاه چه معنا و چه ارتباطی با صله رحم دارد؟
حضرت زهرا (س) نگاهی بسیار دقیق، ویژه و عمیق به مسئله خانواده داشتند. همانطور که میدانید پیامبر (ص) درباره ایشان فرمودهاند «اُمّأبیها»، یعنی بانویی که برای پدرش همچون مادر بود، بنابراین ایشان مادر امامان و در واقع مادر همه مؤمنان هستند، از این رو قطعاً دغدغه اصلی شان این است که فرزندان و مؤمنان باهم مهربان، همدل و همراه باشند و همین نگاه مادری اوست که باعث میشود مؤمنان را از تفرقه، اختلاف و قطع ارتباط به شدت نهی کنند. در خطبه فدکیه نیز به صراحت آمده است که صله رحم سبب افزایش عمر و افزایش نسل میشود. این دو مسئله کاملاً در راستای هدف خلقت است، چون قرآن هم میگوید «ما شما را نیافریدیم مگر برای عبادت». اگر عمر کوتاه باشد، ظرفیت عبادت کمتر میشود. اگر جمعیت کم شود، تحقق اهداف الهی که بر حضور انسانهای بیشتر در مسیر عبودیت است، محدود میشود، به همین دلیل نیز روز قیامت را «یوم الجمع» نامیدهاند، یعنی روزی که همه گرد هم میآیند. حضرت زهرا (س) در خطبهشان نشان دادند صله رحم نه فقط یک عمل اخلاقی، بلکه یک عامل کلیدی برای استحکام جامعه و تحقق اهداف خلقت است. هرچه تعداد انسانها و طول عمرشان بیشتر باشد و در مسیر خدا و اهل بیت (ع) حرکت کنند، هدف آفرینش نیز بهتر محقق میشود، البته صله رحم سلسله مراتبی دارد که اول ارتباط با اهلبیت (ع) است بعد با خویشاوندان.
پیام خطبه فدکیه درباره صلهرحم و همبستگی خانوادگی برای جامعه امروز ما چیست؟
پیام حضرت زهرا (س) روشن است؛ رحمت، مهربانی و همبستگی که باید به یک ارزش فعال و روزمره در زندگی ما تبدیل شود. صلهرحم، اگر با چارچوب درست، نیت صحیح و ساده زیستی انجام شود، باعث حال خوب، انسجام خانواده و سلامت روان جامعه میشود. همه انسانها، حتی با سبک زندگی مدرن، میتوانند این توصیه را عملی کنند. صله رحم تنها یک دستور اخلاقی نیست، بلکه یک واجب دینی و درمان روح و روان است. وقتی خانوادهها روابط گرم و انسانی داشته باشند، این گرما به جامعه منتقل میشود و همانطورکه قبلاً هم اشاره کردم در نهایت، همبستگی ملی و قدرت اجتماعی افزایش مییابد. اگر کوتاهی کنیم، ممکن است دچار هم و غم، افسردگی و اضطراب شویم. خوشبختانه راهکارهای صله رحم در احادیث و روایات اهل بیت (ع) مشخص شده است و حتی میتوان از مراجع تقلید درباره مقدار و نحوه آن سؤال کرد، بنابراین صلهرحم با رعایت چارچوبهای دینی و مشورت با اهل خبره، هم قابل اجرا و هم اثرگذار و درمانگر است.
صله رحم در صدر اسلام چه نقشی در استحکام جامعه داشت؟
صله رحم در صدر اسلام فقط یک توصیه اخلاقی نبود بلکه ستون اصلی جامعه بود. ساختار اجتماعی بر پایه قبیله و عشیره شکل گرفته بود و روابط خانوادگی در همه امور جریان داشت. مردم در فصل درو و کارهای کشاورزی به هم کمک میکردند، چون نه بانک بود، نه خدمات اقتصادی رسمی، هرچند این امکانات وجود نداشت، اما در عوض کسی تنها نبود. سرکشی، اطعام، کمک اقتصادی و مراقبت از همدیگر یک فرهنگ طبیعی بود. پیامبر (ص) و اهل بیت (ع) هم دائماً این روحیه را تقویت میکردند. مراقبتهای شخصی، سرکشی به خانه ها، حمایت مالی و اخلاقی، همه ابزارهایی بود که آنها برای حفظ همبستگی جامعه به کار میگرفتند. همین روابط خانوادگی محکم بود که جامعه اسلامی را از آسیبهای داخلی و خارجی حفظ میکرد. صله رحم یک روش اصلی برای استحکام جامعه بود و بقیه روشها هم مکمل آن عمل میکردند.