دکتر هادی حیدری/مدیر ریسک و مطالعات اقتصادی در شبکه بانکی کشورهدف اصلی این مقاله، توجیه ناکارآمدی و ناترازی اخیر برخی از بانکها و موسسات اعتباری ناسالم نیست. آنچه در این مقاله به دنبال آن هستیم، تبیین شرایط موجود و اضافه شدن بازیگران چابک و هوشمند یعنی نهادهای مالی جدید به بازار سرمایه است؛ بهگونهای که در رقابت نسبتا نابرابر تخصیص بهینهتری در سمت دارایی خود داشته و حتیالامکان نرخهای سود بدون ریسک خود را با قدرت چانهزنی بالا به بانکهای سالم یا ناتراز تحمیل میکنند. قدرت چانهزنی این بازیگران به گونهای است که علاوه بر نرخ سود، با تحمیل سایر شرایط مانند سررسیدهای کوتاهمدت سپردههای خود عملا امکان مدیریت صحیح دارایی و بدهی را از بانکها گرفته و این باعث میشود که شکاف سررسید دارایی و بدهی بانکها به صورت فزایندهای افزایش یابد. لازم به تاکید است که این رفتار صرفا محدود به نهادهای مالی غیرسپردهپذیر نیست و بانکها با مشتریانی که تمرکز بالای سپرده دارند، در نهایت مجبور به پذیرفتن همین ساختار خواهند بود.
باید اعتراف کرد که در سالهای اخیر زیستبوم تامین مالی در اقتصاد ایران دچار تحولات چشمگیری شده است. در استانداردهای موجود نهادهای مالی به دو گروه سپردهپذیر و غیرسپردهپذیر تقسیم میشوند. بیثباتی در هر کدام و هر گروه از نهادهای مالی باعث سرایت شوک به گروه دیگر میشود. همچنین سیاستگذاریهای ناهماهنگ و رقابت شدید نابرابر مثل چاقوی دولبه است که ممکن است باعث تحمیل هزینه به سایر آحاد اقتصادی شود. کلمه «رقابت» به خودی خود عبارت اقتصادی زیبایی است که باعث کارآمدی و بهینه کردن تامین و تخصیص منابع میشود؛ اما با در نظرگرفتن شرایط مساوی. اقتصاد ایران در دهه ۹۰ با رقابت و جنگ شدید نرخ سود مواجه بود و در آن دوران ناسازگاری زمانی بین پایش و کنترل مقدار ریسکی که برخی از بانکها با آن مواجه بودهاند، وجود داشته است.
در حال حاضر تفاوت و تنوع نرخهای سود در نهادهای مالی متفاوت در کشور به صورت چشمگیری افزایش یافته است. این تفاوت در حالی است که براساس ابلاغیه بانکمرکزی، بانکها عمدتا (به غیر از حجم محدود گواهی سپرده خاص با نرخ ۳۰درصد) مجاز به سپردهپذیری بلندمدت با حداکثر نرخ اسمی ۲۲.۵درصد هستند. در سمت دیگر در بازار سرمایه با توجه به چابکی در تخصیص بهینه دارایی و مدیریت مناسب و فعالانه دارایی و بدهی صندوقهای درآمد ثابت، سرمایهگذاران واحدهای عادی صندوقهای اهرمی و حتی پلتفرمهای سکوی تامین مالی جمعی هستند که نرخهای موثر سالانه بیش از ۲۹درصد و حتی گاه تا بیش از ۴۰درصد را پیشنهاد میدهند.