سمیرا جعفری/صبا، کمتر روزنامهنگاری را میتوان یافت که به اندازه یاشار سلطانی تجربههای متفاوت و روایتهای ناگفته از این حرفه داشته باشد. سلطانی، روزنامهنگاری که نامش با پیگیری پروندههای فساد و دفاع از حق دسترسی شهروندان به اطلاعات گره خورده است، طی سالهای گذشته با انتشار گزارشهای خود عملکرد برخی مدیران و مسئولان را به چالش کشیده و همزمان هزینههای این مسیر را نیز تجربه کرده است. او در گفتوگو با روزنامه صبا از فراز و فرودهای حرفه خبرنگاری، مسئولیت رسانه در برابر افکار عمومی و آینده روزنامهنگاری در ایران گفت؛ روایتی از زیست حرفهای روزنامهنگاری که سالها در متن مهمترین چالشهای رسانهای کشور حضور داشته است.
یاشار سلطانی در ابتدای این گفتوگو با اشاره به تغییر الگوی مصرف خبر در جهان گفت: هر رسانهای عمر و دورهای دارد و نباید از تغییرات فناوری هراس داشت. من مطالعه دقیقی درباره اینکه در همه دنیا دقیقاً همین میزان کوچ مخاطبان از رسانههای رسمی به شبکههای اجتماعی رخ داده یا نه، انجام ندادهام، اما یک اصل را میدانم؛ هر چیزی عمر خودش را دارد. این نه ناراحتکننده است و نه غیرطبیعی؛ بخشی از روند رشد و تکامل رسانه است.
در دوره مشروطه، رسانه در حد یک برگه چاپی بود، بعد روزنامه آمد، رادیو اضافه شد، تلویزیون شکل گرفت و حالا هم شبکههای اجتماعی آمدهاند. رسانهای که نتواند خودش را با شرایط جدید سازگار کند، طبیعی است که عقب بماند.
او با تأکید بر اینکه در بسیاری از کشورهای دنیا نیز مخاطبان دیگر مستقیماً به وبسایت رسانهها مراجعه نمیکنند، ادامه داد: امروز حتی رسانههای بزرگی مثل نیویورکتایمز هم با این واقعیت مواجهاند که بخش مهمی از مخاطبانشان از طریق شبکههای اجتماعی به محتوای آنها میرسند. در ایران البته شدت این تغییر بیشتر است، اما نباید آن را بحران تلقی کرد؛ بلکه رسانه باید خودش را با این وضعیت تطبیق دهد.
سلطانی با اشاره به عملکرد رسانههای رسمی ایران اظهار کرد: رسانههای رسمی ایران، فضای مجازی را دیر پذیرفتند و همین موضوع باعث شد میدان را واگذار کنند. رسانههای رسمی باید منبع تولید خبر باشند، اما چون فضای مجازی را حرفهای و جدی نپذیرفتند و در برابر آن گارد گرفتند، نهتنها عقب افتادند، بلکه میدان را هم باختند. امروز حتی اگر خبرگزاری رسمی جمهوری اسلامی خبری منتشر کند، تا زمانی که آن خبر در کانالها و شبکههای اجتماعی بازنشر نشود، کمتر کسی آن را میبیند. مخاطب دیگر مستقیماً سراغ سایت رسانهها نمیرود.
سلطانی در ادامه با اشاره به تجربه شخصی خود در استفاده از بسترهای نوین رسانهای اذعان کرد: عقب نماندن از فناوری، مهمترین شرط بقا در روزنامهنگاری امروز است. وقتی سال ۱۳۸۸ سایت حوزه معماری و شهرسازی را راهاندازی کردم، تقریباً از بسیاری از رسانهها جلوتر بودم؛ چون خبرنامه ایمیلی داشتم و هر هفته محتوای اختصاصی برای مخاطبان ارسال میکردم. بعد که تلگرام آمد، متوجه شدم اداره کردن سایت، اثرگذاری گذشته را ندارد. بنابراین از همان زمان فضای مجازی را جدی گرفتم و روی آن سرمایهگذاری کردم. به نظرم امروز خبرنگار میتواند با استفاده درست از شبکههای اجتماعی، حتی دستور کار رسانهای جامعه را تغییر دهد.
او تصریح کرد: امروز میتوان درباره یک موضوع مطالبه عمومی ایجاد کرد یا حتی یک مسئله را به جریان رسانهای تبدیل کرد. این قدرت، نتیجه جدی گرفتن فضای مجازی است؛ نه ترسیدن از آن.
یاشار سلطانی، هوش مصنوعی را یکی از مهمترین تحولات سالهای اخیر در رسانه میداند و تأکید کرد: بسیاری از خبرنگاران و سردبیرها از هوش مصنوعی میترسند؛ در حالی که هم هشدار میدهم و هم تأکید میکنم که باید آن را جدی گرفت، اما نه به عنوان دشمن. امروز کافی است به هوش مصنوعی بگویید برای من یک گزارش تهیه کن؛ ظرف دو دقیقه گزارش را آماده میکند. این واقعیتی است که نمیتوان انکار کرد. اما هوش مصنوعی خودش خبرنگار نیست؛ از جایی داده میگیرد. همانطور که امروز ما تبدیل شدهایم به منبع اصلی بسیاری از کانالهای خبری، باید یاد بگیریم خوراک هوش مصنوعی را هم ما تولید کنیم؛ نه اینکه هوش مصنوعی جای ما را بگیرد.
او هشدار داد: اگر روزنامهنگارها این فضا را نشناسند، هوش مصنوعی آنها را حذف میکند. اما اگر آن را بشناسند، اتفاقاً میتواند ابزار قدرتمندی برای تقویت روزنامهنگاری باشد.
سلطانی در بخش دیگری از گفتوگو به تجربه جنگ اخیر و عملکرد رسانهها اشاره کرد و گفت: در جنگ، بخشی از اتفاقات دیگر دست خبرنگار نیست. وقتی اینترنت قطع میشود و دسترسی مردم محدود میشود، عملاً میدان را دو دستی به رسانههای خارجی میدهیم. نمیتوان با بستن اینترنت، جلوی دیدن واقعیت را گرفت و در نهایت مخاطب روایت خودش را از جای دیگری پیدا میکند. به نظر من تا زمانی که نگاه سیاستگذاران به رسانه تغییر نکند، این چرخه ادامه خواهد داشت.
تا وقتی متوجه نباشیم دنیا، دنیای رسانه و ارتباطات جدید است، همین وضعیت ادامه پیدا میکند؛ چرا که رسانه را نمیتوان با محدودیت اداره کرد.
یاشار سلطانی معتقد است روزنامهنگاری مستقل در ایران همواره با هزینه همراه بوده است و افزود: هزینهای که من سالهاست آن را به عنوان بخشی از ماهیت این حرفه پذیرفتهام. اگر دوباره به عقب برگردم، باز هم خبرنگاری را انتخاب میکنم. چون پذیرفتهام که در شرایط امروز، اگر خبرنگار مستقلی باشی، سختیها هم بخشی از مسیرت خواهد بود. وقتی این واقعیت را پذیرفتم، تحملش هم برایم آسانتر شد. حتی این سختیها را تبدیل به فرصت کردم.
سلطانی در پاسخ به این پرسش که آیا خبرنگاران امروز از نقش نظارتی و مطالبهگری فاصله گرفتهاند، گفت: خبرنگاران نباید منتظر تغییر شرایط بمانند. از نظر من، فضا را باید ساخت؛ نباید منتظر شد که افق روشن شود و بعد حرکت کرد. این ما هستیم که باید مطالبه کنیم، هزینهاش را هم بدهیم و مسیرمان را ادامه دهیم. ناامیدی، سَم مهلک روزنامهنگاری است. اینکه خبرنگار ناامید شود، بهترین اتفاق برای کسانی است که نمیخواهند رسانه مطالبهگر باشد. وقتی خبرنگار ناامید شود، یا شغلش را عوض میکند، یا کنار میکشد و دیگر یقه کسی را نمیگیرد.
یاشار سلطانی درباره پیشنهادهای همکاری از سوی رسانههای خارج از کشور اذعان کرد: من حدود هفت پیشنهاد همکاری داشتم؛ تقریباً رسانهای نبود که پیشنهاد ندهد، اما هیچوقت احساس نکردم رفتن، انتخاب درستی است. مهاجرت، از دست رفتن مهمترین سرمایه یک خبرنگار است؛ یعنی ارتباط با جامعه و منابع خبری. معتقدم اثرگذاری خبرنگار، بیش از هر چیز به حضورش در دل جامعه وابسته است.
من ترجیح میدهم در ایران، حتی اگر شده آرام و در حد پچپچ حرف بزنم، تا اینکه آن طرف دنیا با صدای بلند فریاد بزنم. آن فریاد، هرچقدر هم بلند باشد، برای من مصنوعی است؛ اما اینجا، حتی اگر آرام حرف بزنم، واقعی است.
او ادامه داد: فضای رسانهای خارج از کشور برای من جذابیتی ندارد. من در ایران میمانم و با ساختار قدرت و سیاستهایی که نقدشان دارم روبهرو میشوم.
سلطانی در پایان، مهمترین توصیه خود به خبرنگاران جوان را حفظ امید دانسته و افزود: خبرنگاری، حرفه امید است. اگر ناامید شوید، دیگر نه حقیقتی کشف میشود، نه مطالبهای شکل میگیرد و نه تغییری اتفاق میافتد. حق را باید با کار حرفهای، پیگیری و مطالبهگری به دست آورد./ روزنامه صبا
ناامیدی، سَم مهلک روزنامهنگاری است
یاشار سلطانی، روزنامهنگار مستقل، با تأکید بر ضرورت حفظ استقلال و امید در حرفه خبرنگاری گفت: «ناامیدی، سم مهلک روزنامهنگاری است.»
یاشار سلطانی، روزنامهنگار مستقل، با تأکید بر ضرورت حفظ استقلال و امید در حرفه خبرنگاری گفت: «ناامیدی، سم مهلک روزنامهنگاری است.»