اقتصاد۲۴– موسم بارشهای سیلآسا در آسیاست. یک سو هند و پاکستان و افغانستان، سوی دیگر آذربایجان و ارمنستان و از طرف دیگر قطر، حوزه خلیج فارس، امارات متحده عربی و عربستان همه درگیر باران و باد شدیدند. در ۱۸ استان ایران هم آمادهباش اعلام شده و هشدارهای قرمز و نارنجی یکی پس از دیگری به شهروندان نهیب میزند که در کنار مسیلها و رودخانهها رفتوآمد نکنند و تا وقتی «مونسون» برقرار است، برنامه طبیعتگردی شان را بگذارند برای بعد. مونسون نام پدیدهای است که این روزها زیاد شنیده میشود؛ پدیدهای جوی که باران فصلی، موسمی یا تابستانی خوانده میشود. گزارش پیش رو به این سوالها پاسخ میدهد: مونسون چیست، از کجا آمده و کی قرار است از این سرزمین برود؟
کارشناسان هواشناسی میگویند بارانهای موسمی، تقریبا همزمان با بادهای ۱۲۰ روزه سیستان آغاز میشوند و حدود ۱۰۰ روز برقرارند؛ از روزهای پایانی خرداد این سامانه سایهاش را بر شهرها و روستاها میاندازد و در روزهای ابتدایی مهر به پایان میرسد و با چند هفته تاخیر آثار فعالیت آن در جنوب شرقی ایران (سیستان و بلوچستان) نیز مشاهده میشود. این بار، اما مونسون با قدرت و گسترده وارد شد. چنان که از روز پنجشنبه استانهای سیستان و بلوچستان، اصفهان، کهگیلویه و بویراحمد، چهارمحال و بختیاری، کرمان، یزد، فارس، بوشهر، سمنان، البرز، قزوین، قم، تهران، زنجان، گیلان، مازندران، گلستان و شمال خراسان شمالی، هرمزگان و خوزستان شاهد بارندگیهای شدید و گاه سیلابی بودند. این بارندگیها طغیان رودخانهها را در نقاط مختلف کشور به دنبال داشت و خسارت جانی و مالی فراوانی بر جای گذاشت و زندگی بسیاری را در نقاط نزدیک به مسیلها و رودها مختل کرد. این وضعیت، اما فقط در ایران تجربه نشده. جریان بارشهای شدید موسمی پاکستان، افغانستان، امارات و کشورهای حوزه خلیج فارس را تحت تاثیر قرار داده است و همچنان ادامه دارد.
این اتفاقی است که سبب مونسون یا بارانهای موسمی میشود: تغییر بسیار زیاد دما در خشکیهای بزرگ در مقایسه با سطح اقیانوسهای همسایه. این اتفاق هر سال تکرار میشود و بارانهای فصلی اتفاقی هر سال تکرار میشوند. مونسون (Monsoon) برگرفته از واژه «موسم» (به زبان عربی) و به معنی فصل است و مونسون تابستانه هند به بارش ماههای ژوئن، جولای، آگوست و سپتامبر گفته میشود.
احد وظیفه، رئیس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی به «پیام ما» میگوید: «مونسون همان بادهای موسمی است و بارانهای فصلی تابستان. این پدیده هم مانند هر پدیده جوی دیگری شدت و ضعف دارد. ما هر سال شاهد وقوع بارشهای موسمی هستیم و بیشترین منطقه تاثیر آن شبه قاره هند است، یعنی جنوب رشتهکوه هیمالیا و در واقع قارههای نیمکره شمالی.» او ادامه میدهد: «گاهی اثرات مونسون که انتقال رطوبت یا نسیم از دریا به سمت خشکی است، شدت و جایگاهش تغییر میکند. امسال نسبت انتقال رطوبت به فلات ایران تا حدودی افزایش یافته و بارشهای جنوب شرق کشور نسبت به شرایط نرمال قدری فراتر رفته است. این تفاوت مونسون امسال با سالهای گذشته است.»
رئیس گروه توسعه هواشناسی کاربردی اداره کل هواشناسی یزد به ایرنا چنین توضیحی داده است: ناحیه اقیانوسی حارهای، به ویژه دریای عرب، خلیج بنگال و اقیانوس هند مهمترین منبع دمایی و رطوبتی هستند که انرژی لازم برای ادامه گردش بزرگ مقیاس مونسون و فعالیت پیوسته آن روی شبه قاره هند را فراهم میکند. اگر سیستم مونسونی هند بسیار فعال بوده و رطوبت خیلی زیادی داشته باشد، به عرضهای شمالی و غربیتر متمایل شده و در استانهایی مانند کرمان، هرمزگان، فارس، یزد و اصفهان نیز بارندگی رخ خواهد داد، اما در مواقعی که رطوبت انتقالی کم باشد، در این نواحی با ایجاد ابرهای جوششی کمضخامتتر، طوفان گرد و خاک و افزایش نسبی دما پدید میآید. به نظر میرسد با چاشنی گرمایش زمین و تغییر اقلیم، رفتار مونسون امسال به شکل تقریبا استثنایی تغییر کرده و موجب بارشهای فراسنگین در قسمتهای وسیعی از نیمه جنوبی کشور میشود. با توجه به خشکی بیش از حد زمین و نبود پوشش گیاهی مناسب در این مناطق، بارشهای رگباری شدید میتواند منجر به جاری شدن روانآب و حتی سیلاب در برخی نقاط شود.