۱۴۰۳/۰۶/۲۰ ۱۱:۲۵
پرسش:
درباره منشأ و خاستگاه خداباوری، نظرات نادرستی مثل ترس، جهل، سرکوب غریزه جنسی و … مطرحشده است که این باور را نادرست و موهوم جلوه میدهند؛ درحالیکه دیدگاه اسلام این نیست و باور به خدا را دیدگاه درست و مطابق با واقعیت میداند. لطفاً توضیح بفرمایید که از منظر اسلام، چرا انسانها خداباور هستند؟ آیا منشأ آن، فطرت است یا استدلالهای عقلی مثل برهان نظم و برهان علیت یا چیز دیگر؟
پاسخ:
بررسی تمامی دلایل و علل خداباوری در میان انسانها، کار سادهای نیست؛ چراکه انگیزهها، دلایل و علل خداباوری در هر شخص ممکن است نسبت به شخص دیگر متفاوت باشد. خصوصاً اینکه برخی از افراد، برای رسیدن به باورهای خود، راهی منحصربهفرد و غیرقابلتعمیم را طی میکنند. باور به خداوند برای برخی ممکن است از طریق فطرت و استدلالهای قوی عقلی بهدستآمده باشد، اما برای برخی صرفاً از طریق احساسات و شور مذهبی یا قرار گرفتن در محیطهای دینی یا استدلالهای ضعیفی که شاید با کمترین تأمل ویران شوند.
اینکه گروهی از مردم از طریق استدلالهای ضعیف یا صرفاً شور مذهبی و تأثیرپذیری از محیط، خداباور میشوند، ضربهای بهدرستی و صدق این باور ایجاد نمیکند چراکه گاهی رسیدبسیار است اما بهصورت خلاصه باید گفت: ازنظر قرآن کریم و با توجه به آیه ۳۰ از سوره مبارکه روم (3)، خداوند همه انسانها را بر سرشت خداخواهی آفریده و مدلول این آیه شریفه عجین شدن خداجویی با آب و گل انسانها را گواهی میدهد. درواقع «خداوند متعال آدمیان را بر مبنای فطرت دینی آفرید و از معرفت خویش در فطرت آنان به ودیعت گذاشت و تواناییهای فطری آنان را، بر شناخت خدا و بالا رفتن ایمانشان برجسته کرده است». (4)
علاوه بر قرآن کریم، روایات بسیاری در سنت اسلامی، به مسئله فطرت خداجویانه در انسان دلالت دارد. (5) هرچند ممکن است این نوع از ادراک پروردگار، بهصورت بالفعل برای همگان تحقق پیدا نکرده باشد یا حتی برخی به عدم آن شهادت بدهند؛ اما قائلان به ادراک حضوری خداوند، معتقدند که این ادراک بالقوه در ضمیر بشر حضورداشته و از قبیل معلوماتی است که با علم حضوری برای نفس معلوم هستند، ولی ممکن است برای برخی، به علم حصولی تبدیل نشده باشد. (6) ازاینرو علاوه بر دلایل نقلی، به دلایل عقلی (7) و تجربی (8) نیز اشاره دارند. درنتیجه در کنار استدلالات حصولی درباره خداوند، درکی حضوری و فطری وجود دارد که انسان را بینیاز از استدلال میسازد.