برای اینکه بتوان رابطه اسلام و ناسیونالیسم(ملی گرایی) را شناخت ابتدا باید ایدئولوژی ناسیونالیسم، ویژگیهای آن و به نحوهی پدید آمدن آن اشاره کرد. در ابتدا باید گفت که کلمهی ناسیونالیسم از واژه Nation به مفهوم ملت گرفته شده است. در این ایدئولوژی افراد یک وفاداری خاص نسبت به میهن خود دارند و در واقع به طور مطلق به آن وابستگی دارند. هر کس که در محدوده ی این ملت قرار دارد خودی و افراد خارج از آن بیگانه تلقی میشوند. در این مکتب به نژاد، قومیت، زبان تأکید فراوان میشود و در واقع این موارد از پایهها و اصول ناسیونالیسم هستند.
زمان ظهور ناسیونالیسم به افول ایدئولوژی کلیسا و مذهب کاتولیک بر میگردد. زمانی که ایدئولوژی کلیسا به خاطر تک بعدی بودن، غیر واقعگرا بودن، غیر علمی بودن و … از صحنه کنار رفت در چنین فضایی مردم دست به دامان ایدئولوژی ناسیونالیسم شدند. از جمله پیامدهای مثبت ناسیونالیسم میتوان به وحدت گرایی، هم بستگی، بیگانهستیزی اشاره کرد و از جمله پیامدهای منفی آن میتوان به استعمار و امپریالیسم، نژادپرستی و قومیتگرایی و عصبیت جاهلی، خود برتربینی و پیشداوری اشاره کرد.
نکتهی مهمی که در این جا باید به آن اشاره کرد این است که ناسیونالیسم با وطندوستی متفاوت است. وطن دوستی یک حس درونی و ذاتی است در حالیکه ناسیونالیسم یک ایدئولوژی و یک مکتب است که آن را افراد به خاطر اهداف مختلف به وجود می آورند. همان که ما بهطور طبیعی به خانواده خود عشق میورزیم همین حس نیز به طور ذاتی و طبیعی در مورد وطنمان در درونمان وجود دارد ولی ناسیونالیسم چیزی متفاوت از این است. آنچه در ایدئولوژی ناسیونالیسم مهم است این است که ناسیونالیسم سرانجام به نژادگرایی و استیلاطلبی منجر میشود و در واقع ناسیونالیسم جنبه ی تعدیل یافته ندارد.
تاریخ ورود ناسیونالیسم به جهان اسلام: