۱۴۰۴/۰۷/۲۸ ۱۱:۲۰
پرسش:
عفت دقیقاً به چه معناست و چه اقسام و مراتبی دارد؟ آیا عفت در جنبههای مختلف زندگی انسان (نگاه، گفتار، رفتار و افکار) قابل تفکیک است؟
پاسخ:
مقدمه
عفت از فضائل اخلاقی برجسته در نظام اخلاق اسلامی است که نقش کلیدی در سعادت و تعالی انسان ایفا میکند. این فضیلت نهتنها در کنترل غریزه جنسی، بلکه در ابعاد گوناگون زندگی فردی و اجتماعی نمود دارد. در متون دینی و اخلاقی، عفت بهعنوان یکی از ارکان چهارگانه فضیلتهای اصلی در کنار حکمت، عدالت و شجاعت معرفی شده است. شناخت معنا، مراتب و اقسام عفت میتواند در فهم جایگاه و کارکردهای آن نقش مهمی ایفا کند که در ادامه به تبیین آن پرداخته میشود.
نکته اول: تعریف عفت
الف: عفت در لغت:
عفت از ریشه «ع.ف. ف» است. بر اساس معاجم لغوی، «عفّت» در لغت به معنای «خودداری» آمده است که شامل: خودداری از حرام، (1) و یا چیزی که حلال نیست (2) و یا هر چیزی که شایسته نیست (3) و همچنین خودداری از سؤال و درخواست از مردم (4) میشود. راغب در معنای لغوی عفت معنایی عام برای آن در نظر گرفته و گفته است: عفت بروز حالتی برای نفس است که بهواسطه آن از چیرگی خواستههای نفسانی جلوگیری میشود. (5) ابن منظور نیز معنایی عام برای عفت در نظر گرفته و گفته است: «عفت یعنی خویشتنده عفت در پوشش نیز به نحوی اشاره شده است:
«اى فرزندان آدم! لباسى براى شما آفریدیم که اندام شمارا مىپوشاند و مایهی زینت شماست؛ امّا جامهی پرهیزگارى بهتر است. اینها [همه] از آیات خداست تا متذکّر [نعمتهاى او] شوند.»
4. عفت در کلام و بیان: زبان باوجودآنکه عضوی بهظاهر کوچک است، اما عدم کنترل آن و عدم عفتورزی در آن میتواند انسان را به تباهی در اخلاق و دین بکشاند. غیبت، تهمت، دروغگویی، افتراء، عیبجویی، تمسخر و… ازجمله آفات زبان است که عفت ورزی در زبان به معنای حفظ انسان از این آفات است.
نکته سوم: مراتب عفت
بر اساس قلمروی که برای عفت بیان شد و ازآنجاییکه خودداری و پرهیزمداری دارای اقسام، مراتب و سطوحی است، میتوان از مراتب عفت سخن گفت. در این مراتب، اولین مرحله پرهیز از حرام است که حداقل عفتورزی است. در مرتبه بعد، دوری از مکروهات است و در مرتبه بعد دوری از مشتبهات قرار دارد و در مرتبه والاتر، دوری و پرهیز از هر آنچه میتواند انسان را به غفلت یا لغزش بکشاند قرار دارد، مانند ترک برخی لذتهای حلال.