۱۴۰۲/۱۲/۲۶ ۱۴:۳۶
پرسش:
اعتدال در انجام کارهای خیر (مثل روایت نبوی «خیرالامور اوسطها») به چه معناست؟ از کجا بفهمیم که مثلاً در کمک به فقیران یا اهتمام به مشکلات مردم، اعتدال داریم نه تفریط و افراط؟
پاسخ:
اعتدال و میانهروی، همانگونه که از نامش پیداست، به معنای پیمودن و گزینش راه میانه و وسط و عدم تمایل به دو طرف افراط و تفریط است. قرآن و رسول خدا صلیاللهعلیهوآلهوسلّم نیز علاوه بر رعایت اعتدال در تمامی رفتار و اعمالشان همواره مردم را به این مهم میخواند. برای دانستن حدود و راه تشخیص اعتدال باید نکاتی را تقدیم کنیم:
1. اسلام به اعتدال توصیه نموده و خداوند ما را امت میانهرو قرار داده است «و اینچنین شما را امت میانهرو قرار دادیم تا بر مردم شاهد باشید». (1) ولخرجی همان تبذیر و گاهی اوقات هم اسراف است که قرآن کریم بهشدت نهی نموده. اسراف خطا در نحوهی مصرف است و تبذیر خطا در موضوع مصرف. اسراف زیادهروی است و تبذیر ولخرجی و بیهوده خرج کردن. خداوند ولخرجها را شبیه شیاطین خوانده است. ﴿إِنَّ الْمُبَذِّرِینَ کَانُواْ إِخْوَانَ الشَّیَاطِینِ وَکَانَ الشَّیْطَانُ لِرَبِّهِ کَفُورًا﴾. «ولخرجها شبیه شیاطیناند و شیطان در برابر خدای خویش کفر پیشه ایرهای معتدل بود. همان طوری که حضرت علی علیهالسلام در مورد آن حضرت فرموده است: «سیرته القصد»؛ «رسول خدا، سیره و رفتارش میانه و معتدل بود». (4) متأسفانه، بیشتر افراد و بسیاری از جوامع، در حیات خود فاقد این اصل بوده و هستند. ازاینرو، یا به دامن افراط افتاده و یا در تفریط غلتیدهاند و از مسیر صحیح و طریق کمال و هدایت خارج شدهاند. ریشه بسیاری از انحرافات فردی و اجتماعی را میتوان در عدم رعایت اصل اعتدال جست.
2. مهمترین مسئله برای شناخت حد اعتدال، شناخت ضوابط و قوانین شریعت و دین و افزایش شناخت و معرفت است. اگر کسی بداند وظایفش بهصورت کامل چیست دیگر وظیفهای را به خاطر افراط و تفریط از بین نمیبرد. مثلاً کسی که میداند باید برای خانواده نفقه واجب کنار بگذارد دیگر همه اموالش را صدقه نمیدهد. کسی که میداند باید به خانوادهاش رسیدگی کند بین کمک به مردم و خانواده میتواند تعادل ایجاد کند؛ بنابراین اولین وظیفه و راه برای شناخت حد اعتدال، افزایش شناخت نسبت به وظایف و حقوق است. اگر کسی این معرفت را پیدا کند، در رعایت اعتدال موفقتر است.