مستند ورزشی ایرانی راه به بازار جهانی ندارد

به گزارش خبرگزاری خبرآنلاین به نقل از ایرنا، فرشاد افشین‌پور، رویدادهایی مانند جام جهانی را فرصتی کم‌نظیر برای شکل‌گیری ایده‌های تازه و تولید آثار ماندگار بیان کرد و درباره ارزیابی خود از جایگاه مستند ورزشی در سینمای مستند ایران اظهار داشت: مستندهای ورزشی در میان برنامه‌ها و فیلم‌های ورزشی، از پیشینه و اهمیت بالایی برخوردار هستند و در سطح دنیا طرفداران بسیاری دارند. اما مطالعه و تلاش چندانی برای آن در ایران صورت نگرفته و تلاشی جدی برای حضور در بازارهای جهانی و جشنواره‌های بین‌المللی انجام نشده است. البته در این‌باره هم مدیران و سیاست‌گذاران و هم فیلمسازان سهم دارند.

کارگردان مستند «دنیای وحشی زاگرس» ادامه داد: من در این زمینه انگشت اتهام را بیشتر به سمت فیلمسازان می‌گیرم تا مسئولان. مسئول تنها می‌تواند راه را ترسیم کند و مسیر را نشان دهد؛ بقیه مسئولیت با فیلمساز است و باید با نگاه اصولی و خلاقانه خود نسبت به جذب مخاطب اقدام کند. اینکه ما بدون هیچ هنر، ابتکار و خلاقیتی صرفاً روایتگر یک موضوع باشیم، نمی‌تواند ما را به سرمنزل نهایی برساند.

وی افزود: مستند یعنی بیان خلاقانه واقعیت. درباره ابعاد گوناگون ساختار محتوایی و تکنیکی مستندهای ورزشی تا ساعت‌ها می‌توان سخن گفت، اما آنچه روشن است این است که برای موفقیت یک فیلم ورزشی باید چند اصل ساده و اساسی را رعایت کرد.

افشین‌پور ادامه داد: در مستندهای ورزشی جهان، چهار گروه عمده شامل رویدادمحور، شخصیت‌محور، رشته‌محور و حاشیه‌محور قابل مشاهده است. در همه این ساختارها و میان فیلم‌های موفق، سه مرحله اصلی پیش‌تولید شامل پژوهش، فیلمنامه و برنامه‌ریزی، تولید شامل کارگردانی، فیلمبرداری و صدابرداری و در نهایت پس‌تولید شامل تدوین، گفتار متن و موسیقی نقش تعیین‌کننده‌ای دارند.

کارگردان مستند «البرز وحشی» بیان کرد: کارگردانان موفق سینما تلاش کرده‌اند ویژگی‌های مؤثر همه مراحل را با دقت اجرا کنند. از جمله موارد برجسته در این زمینه، نگاه خلاقانه به موضوع، ثبت چند دوربینه و تدوین مناسب است. متأسفانه برخی فیلمسازان ما با یک دوربین و سه‌پایه و مصاحبه فی‌البداهه و بدون برنامه‌ریزی قبلی سعی دارند پرونده یک فیلم را ببندند و همین مسئله باعث عدم موفقیت اثر می‌شود.

کارگردان مستند «امپراتوری سنجاب‌ها» ادامه داد: گاهی یک فیلمساز دکمه‌ای را پیدا می‌کند و بعد سعی می‌کند برای آن کت بدوزد. این مسیر اشتباه باعث از بین رفتن امکانات مالی، زمان و حتی سوختن یک سوژه می‌شود. علاقه به ساخت مستند یا دغدغه‌مندی نسبت به یک موضوع خاص نباید به خلق اثری ضعیف منجر شود. اینکه فیلمساز بدون انعطاف، تعلیق و هنر سراغ موضوعی برود و آن را به پایان برساند، نامش فیلم نیست. فیلم باید سرگرم‌کننده باشد و در کنار آن معنا خلق کند و از دل واقعیت، روایتی دراماتیک و تأثیرگذار بسازد.

افشین‌پور توضیح داد: به قول شاهین امین، منتقد سینما و خبرنگار، مستند موفق صرفاً تصاویر را کنار هم نمی‌چیند، بلکه از دل یک مسابقه، یک شخصیت ورزشی یا یک رویداد، مفهومی فراتر از خود آن رویداد ارائه می‌دهد؛ مفهومی که می‌تواند به زندگی، امید، شکست، تلاش یا دیگر تجربه‌های انسانی مرتبط باشد.

وی گفت: تفاوت اصلی مستند با گزارش ورزشی در افزودن لایه‌های معنایی است و کارگردان با انتخاب نماهای مناسب و شیوه کارگردانی می‌تواند به جذابیت مستند کمک کند. ورزش به‌طور ذاتی واجد ظرفیت‌های دراماتیک است. هر ورزش با فراز و فرود، تعلیق، شکست، پیروزی و لحظات پیش‌بینی‌ناپذیر همراه است و همین ویژگی آن را به سوژه‌ای جذاب برای سینما تبدیل می‌کند.

این کارگردان مستند در پاسخ به این سؤال که «آیا میان تعداد کم مستندهای ورزشی و استقبال مخاطبان ارتباط مستقیمی وجود دارد»، گفت: دقیقاً همین‌طور است. اگر میزان تولید پایین است، دلیل آن عدم کیفیت و عدم استقبال تماشاگران است. این موضوع شبیه رابطه عرضه و تقاضاست. اگر فیلم خوبی ساخته شود، مخاطبان آن را می‌بینند و اگر رضایت وجود داشته باشد، فیلمسازان نیز به تولید آثار بیشتر ترغیب می‌شوند. مشکل اینجاست که ما در بدیهیات و پایه‌های سینمای مستند گیر افتاده‌ایم و قادر به پاره کردن زنجیرهای سنتی و قدیمی نیستیم.

وی با اشاره به موانع تولید مستندهای ورزشی بیان کرد: برخی تصور می‌کنند این آثار به‌راحتی ساخته می‌شوند و صرف حضور یک چهره مشهور ورزشی می‌تواند مخاطب جذب کند. همین مسئله باعث می‌شود از پرداخت هنری و سایر ابعاد اثر غافل شوند. برای ساخت فیلمی که بتواند در ویترین قرار بگیرد، لازم است همه مراحل تولید با حداکثر دقت طی شود.

افشین‌پور ادامه داد: مشکل دوم مربوط به مسئولان و سفارش‌دهندگان است. ساخت فیلم خوب ورزشی چندان ساده نیست و نیاز به حمایت و توجه دارد. گاهی لازم است کارفرما و مسئولان نیز برای رفع موانع اداری و بین‌سازمانی وارد میدان شوند. موضوع فقط بودجه نیست. این ژانر در ایران مغفول مانده و برای رسیدن به سطح سایر ژانرها نیازمند توجه ویژه است.

وی پیشنهاد کرد: در جشنواره‌های «سینماحقیقت» و «فجر» به‌صورت دائمی از چهره‌های ورزشی دعوت شود. این رابطه می‌تواند دو سویه باشد؛ هم فیلمسازان با ورزشکاران آشنا می‌شوند و هم ورزشکاران از نزدیک با فضای سینمای مستند آشنا خواهند شد.

کارگردان مستند «سفر به آمادای» درباره تأثیر برگزاری جام جهانی بر ساخت مستندهای ورزشی گفت: شور و شوقی که بر جامعه حاکم می‌شود، بر فیلمساز هم تأثیر می‌گذارد و می‌تواند محرکی قابل توجه باشد. برگزاری یک رویداد بزرگ ورزشی می‌تواند نقطه آغاز یک فیلم و جرقه ساخت یک مستند باشد. فیلمسازان باید این فرصت‌ها را از دست ندهند و از آن بهره ببرند. حضور در جام جهانی هر چهار سال یک‌بار اتفاق می‌افتد و برای مردم هر کشوری اهمیت زیادی دارد.

افشین‌پور در پاسخ به این پرسش که «چرا بسیاری از مستندسازان بیشتر به موضوعات اجتماعی، تاریخی، سیاسی یا محیط‌زیستی می‌پردازند و کمتر سراغ ورزش می‌روند»، گفت: پاسخ به این سؤال کمی دشوار است. خود من این روزها به‌طور دائمی درگیر پروژه‌های محیط‌زیستی هستم و فرصت کافی برای فعالیت در ژانر ورزشی را ندارم، اما اگر امکانش فراهم باشد حتماً این کار را انجام می‌دهم. سایر دوستان نیز اگر به این حوزه علاقه‌مند شوند، می‌توانند آثار خوب و باکیفیتی تولید کنند. مسئولان هم اگر حمایت بیشتری داشته باشند و روی خوش به این آثار نشان دهند، می‌توان به رونق این ژانر امیدوار بود.