عمادالدین پاینده – آنچه امروز در حافظه جمعی تقریبا همه مردم ایران با عنوان «طرح صیانت» به یادگار مانده، بیانگر مسیری پرچالش است که ابتدا با عنوان «طرح ساماندهی پیامرسانهای اجتماعی» (که در آبان ۱۳۹۷ در کمیسیون فرهنگی مجلس تهیه و اعلام وصول شد) و سپس به نام «صیانت» (بعدتر «حمایت») از حقوق کاربران در فضای مجازی (تیر ۱۳۹۹) از کمیسیون فرهنگی مجلس شورای اسلامی آغاز شد و نهایتا پس از کشوقوسهای فراوان در فضای عمومی و نخبگانی جامعه و جلسات پردامنه و مفصل کمیسیون ویژه بررسی طرح صیانت (با عنوان دقیق: «کمیسیون مشترک طرح حمایت از کاربران فضای مجازی و خدمات پایه کاربردی»)، با اعلام نظر رسمی مرکز پژوهشهای مجلس روی طرح موسوم به «نظام تنظیم مقررات خدمات فضای مجازی» (بهمن ۱۳۹۹)، به کار خود پایان داد. پایانی موقت که البته این روزها بار دیگر زمزمه آغاز آن به گوش میرسد.
اما نگاهی دقیقتر به متن و حواشی طرحهای مذکور (یا به بیان بهتر، نسخههای متوالی طرح) حکایت از وجود حداقل دو طرح متفاوت دارد که نسخه نهایی طرح نخست در پیشنویس موسوم به حمایت از حقوق کاربران و طرح دوم در پیشنویس «نظام تنظیم مقررات خدمات فضای مجازی» نمایان شده است؛ به دیگر سخن بررسی این دو نسخه بهتنهایی میتواند دو رویکرد کاملا متمایز (از حیث اهداف و وضعیت مطلوب موردنظر نگارندگان و حامیان) را مشخص کند. با این وجود میتوان از نقدهایی نیز سراغ گرفت که بهصورت مشترک به هر دو طرح یا به تعبیر دقیقتر بهطور کلی نسبت به هر نوع نگاه کلگرایانهای به قانونگذاری که به دنبال یک نسخه برای همه مشکلات میگردد(one-size-fits-all) وارد هستند.
در ادامه مروری کوتاه بر برخی از مهمترین نقدهای مذکور خواهیم داشت اما پیش از آن لازم است وجوه مشترک یا مواد و بندهای سختجان و مقاوم در برابر تغییر این تجربه ناموفق قانونگذاری را از نظر بگذرانیم؛ بخشهایی که از ابتدای این مسیر ۳ ساله تا انتهای آن جای خود را در تمامی نسخهها دستکم با کمترین تغییرات محفوظ نگاه داشتند و در سادهترین تفسیر ممکن میتوان از آنها بهعنوان شأن نزول اولیه طرح نزد ذینفعان و طراحان آن یاد کرد.