اقتصاد۲۴– قایق تکانهای نرمی میخورد. شبیه گهواره یک کودک. دریا نه به ساحل که به گِل نشسته است. قایقران پارو میزند و جلو میرویم. پیش رویمان گِل است و پهنهای سبز آبی که عمق کم آن از ریتم آهسته قایق و حرکت دست قایقران معلوم است. در دوردست سَواد جزیره پیداست. آشورِکوچک؛ کوچک و تنهای خزر، آنسوتر از آبسکون افسانهای. کمی پیش میرویم تا آب اجازه روشن شدن موتور قایق را میدهد. جزیره آشکارتر میشود و رخ مینمایاند. انگار میتوانی روبهروی تاریخ خرز بایستی و تصویرها را مرور کنی: فرار خوارزمشاه، قرق شکار عباسی و ناصری، ردپای قاجار و اشغال روسیه. حتی صدای خیانت خِدِرخان ترکمن را هم میشنوی به پچپچی شبانه.
رونق شیلات در قرن گذشته، جنبش مادیان و نریان خزری، پرواز پرندگان و هیاهوی بازی کودکان آشور گویی هنوز شنیده میشود. اما جزیره سالهاست متروک مانده است. بینشان از هر آنچه قرنها داشت، چون تلی از زباله! انبوه دیوارهای نیم فروریخته و نیم ایستاده، زیر بامهایی که دیگر سرپناه کسی نیست. جزیره تنها مانده است و هر روز خبری ناخوش از احوالش به گوش میرسد. روزی آتشسوزی، روزی شکار غیرمجاز، روزی لایروبی بیقاعده در حوالیاش. اما این همه داستان جزیره نیست.
جزیرهای که امروز بهنام آشوراده میشناسیم در تاریخ معاصر ایران، آشورِ کوچک نامیده شده است؛ جزیرهای کوچک در منتهیالیه شرقی مجمعالجزایر جنوبی خزر. منطقهای که تاریخ آن را با عنوان یکی از مجمعالجزایر میانکاله معرفی میکند، از زمان ناصرالدین شاه قاجار به یکی از مهمترین و استراتژیکترین نقاط شمال ایران و محل مناقشه دو قدرت بزرگ آن زمان یعنی انگلیس و روسیه تزاری بدل شد؛ اهمیتی استراتژیک که در نهایت به معاهده حقوقی پاریس برای تعیین سرحدات شمال و شرق ایران انجامید. جزیره پیش از آن و در زمان صفویه هم بهعنوان شکارگاه استفاده میشد و براساس آنچه کتابهای تاریخی میگویند در عهد ناصری و استقرار خدر خان ترکمن تا حدود ۳ دهه پیش، هیچگاه خالی از سکنه نبوده است.
با لغو «قانون اجاره سواحل و رودخانههای کشور از سوی خوانین به روسها» در سال ۱۲۱۵ هجری شمسی و با فرمان محمد شاه قاجار، زمینه ایجاد شرکت ماهیگیری و صیادی ایران در این جزیره شکل گرفت. در سال ۱۳۳۲ هجری شمسی شرکت صیادی ایران ملی بهعنوان شیلات ایران نامگذاری شد تا سهم بزرگی از اقتصاد شمال داشته باشد. تاسیسات شیلات مانند صیدگاههای رسمی، سولههای ذخیره و توزیع ماهی و همچنین شیلات و سازههای سبک و بیپیرایه اهالی که بیشترشان کارکنان شیلات بودند در جزیره رشد و گسترش پیدا کرد و از دهه ۴۰ شمسی، جزیره در عرصه اقتصادی به شکوفایی رسیده بود. مدرسه، سینما و حتی دکانهای پارچهفروشی، بقالی و قهوهخانه هنوز با بناهایی فروریخته در جزیره وجود دارند و مسجد روستا تنها بنایی است که هنوز کاربریاش را حفظ کرده است. مسجدی که اهالی سابق جزیره میگویند با دست خودشان آجر به آجرش را روی هم چیدهاند.