شیخ ابراهیم زکزاکی در نیجریه، توانست انقلابی آرام و بدون توسل به هرگونه خشونت را پیش ببرد. انقلاب او، صرفاً در راستای بصیرتافزایی مردم محروم و مستضعف نیجریه بود. با توصیههای اتاق فکرهای امریکا و اسرائیل، دولتمردان نیجریه برای جلوگیری از نفوذ روزافزون شیخ در بین مردم نیجریه و گرایش آنها به اسلام انقلابی، احساس خطر و هر روز به بهانههای مختلف، به طرفداران وی حمله و آنها را شهید یا زخمی میکردند
جوان آنلاین: رشد تشیع در کشور نیجریه به عنوان یکی از کشورهای مهم قاره آفریقا، با وجود تبلیغات گسترده نظام سلطه، نظر مجامع علمی و سیاسی دنیا را به خود معطوف کرده و جمعیت چند میلیونی شیعیان، این کشور را یکی از کانونهای تشیع در غرب آفریقا تبدیل ساخته است. یافتههای تاریخی حاکی از آن است که وقوع انقلاب اسلامی ایران در ۲۲ بهمن سال ۱۳۵۷، یکی از مهمترین عوامل رشد تشیع در نیجریه است. مقال پیآمده سعی بر آن دارد تا به این پرسش پاسخ دهد که وقوع انقلاب اسلامی چه تأثیری در گسترش تشیع در نیجریه داشته است؟ امید آنکه تاریخ پژوهان انقلاب اسلامی و عموم علاقمندان را مفید و مقبول آید.
چپاولگریهای استعمارگران در کشور نیجریه
استعمارگران از طریق بازرگانی، به آفریقای غربی وارد شدند. نخست پرتغالیها تجارت خود را با غرب این قاره آغاز کردند و به دنبال آن، انگلیسیها و هلندیها نیز وارد میدان شدند. (۱) هرچند غربیها با تفاخر مدعیاند که سفرهای اکتشافی آنان در آفریقا برای متمدن کردن آفریقاییان و پیگیری علم بوده است، ولی نتیجه چند قرن مبادله برده چیزی جز ویرانی و جنگهای داخلی درپی نداشت. (۲) در قرن شانزدهم میلادی، استعمارگران اروپایی (پرتغال و انگلستان) به این مناطق وارد شدند. در قرن هجدهم میلادی، امپراتوری بریتانیا، لاگوس را اشغال و آن را به صورت پایگاه نظامی درآورد و سپس به سوی مناطق دیگر پیشروی کرد. در دهه ۱۸۸۰ م، دولت بریتانیا، نیجریه را به سه منطقه لاگوس و یوروبا، دلتای نیجر و مسلماننشین شمال تقسیم کرد. (۳) در سال ۱۸۸۵ م، سرزمینهای آفریقایی بین کشورهای استعمارگر تقسیم شدند که لاگوس جزء بخش تحتالحمایه جنوبی شد. هنوز این تحولات در حال انجام بود که در سال ۱۹۰۰ م، شمال نیجریه مورد هجوم نیروهای بریتانیایی قرار گرفت. این جنگ تمام عیار سیاسی و فرهنگی، تا سال ۱۹۰۳ م یعنی زمان فتح کامل و تصرف منطقه شمال و نامگذاری آن به منطقه تحتالحمایه شمالی ادامه داشت. (۴) پس از جنگ جهانی دوم، جنبشهای آزادیبخشی در مستعمرات غرب آفریقا، به میزان قابل توجهی رشد کردند. در نتیجه شدت اعتراضات علیه استعمار، مقامات کشور انگلستان را بر آن داشت تا با شرکت دادن بیشتر آفریقاییها در سازمان اداری از طریق قانون اساسی، نارضایتی تودهها را کاهش داده و جنبشها را کنترل نماید. (۵) تا در سال ۱۹۵۴ م، انتخابات قوه قانونگذاری برگزار شد و حزب مناطق شمال به دلیل داشتن اکثریت، کرسیهای بیشتری را در مجلس به دست آورد و ابوبکر تا فاوابلوا با حمایت حزب شوای ملی نیجریه و کامرون، به عنوان نخستوزیر انتخاب شد و کابینه دولت را تشکیل داد. این اولین حکومت مردمنهاد نیجریه و در واقع پایان دوره استعمار بود. در اول اکتبر ۱۹۶۰ م، کشور نیجریه استقلال خود را از دولت انگلستان به دست آورد و از این به بعد، تاریخ جدید سیاسی نیجریه آغاز شد. (۶)
تبلور اسلام در نیجریه
اسلام در قـرن هـفتم هجری قمری، از طریق شـمال نـیجریه و از سمت بازرگانان و تجار مسلمان، به این کشور وارد شد و مردم ناحیه شمالی و مرکزی نیجریه آن را پذیرفتند. پس از آن در طول چند قرن، در نواحی غرب و جنوب این کشور گسترش پیدا کرد. درواقع طیدو قرن، مسلمانان نیجریه توانستند، ابتدا حاکم «کانو» و سپس حـاکم «کـاتیسنا» را مسلمان کنند. به طوری که در اواخر قرن نهم هجری، بزرگترین دستاورد حضور سـیاسی پیـروان اسـلام یعنی اتحاد دو پادشاهی «هوسا» و «فولانی» پدید آمد. از منظر پژوهشگران، مسلماناندر نیجریه بسیار موفق عمل کردهانـد و این توفیق به دو عامل عمده پیشرفتهای مادی و معنوی ایشان بازمی گـردد. در واقع پیشرفت مادی و اخـلاقی مـسلمانان در آن منطقه، باعثگسترش اسلام در سرتاسر نیجریه شد. (۷)
حرکتهای جهادی در نیجریه
تاریخ اسلام در غرب آفریقا، با جنبشهای اصلاحی آغاز شد. از سده هجده میلادی، گروهی از مسلمانان منطقه غرب آفریقا کوشیدند تا از طریق جهاد و سرنگون کردن حکومتهای فاسد مسلمان یا غلبه بر بتپرستان، دولتهای کاملاً اسلامی به وجود بیاورند. این قیامها عمدتاً در سرزمینهایی مثل نیجر و نیجریه، مالی، سنگال گامبیا و گینه رخ داد و رهبران این قیامها علمایی بودند، که غالباً با هجرت یا سفر به نقاط مختلف جهان اسلام از جمله مکه و مدینه، با گروههای اصلاحطلب آشنا شده بودند. (۸) جهادهای مسلمانان، تأثیر درخور توجهی درگسترش اسلام در آفریقا داشته است. از این رو از قرن هجدهم میلادی، شاهد گسترش اسلام بین جوامع غرب آفریقا به ویژه در روستاها هستیم. این پیشرفت به دست حاکمان رخ نداد، بلکه نتیجه تلاش علما بود. حرکتهای جهادی در آن دوره برای نشر اسلام، در مناطقی که اهل آن اسلام نیاورده بودند، یا برای اصلاح عقیده فعال شدند، چشمگیر بود. (۹) گروههای جهادی که متأثر از یکدیگر بودند، در آغاز سده ۱۹ میلادی به پیروزیهای چشمگیری رسیدند، چنان که مسلمانان غرب آفریقا بر این باور بودند که سده ۱۹ میلادی، سده پیروزی اسلام بر جهان کفر خواهد بود. (۱۰)
رونق تشیع در نیجریه، پس از پیروزی انقلاب اسلامی
براساس اطلاعات موجود، نخستین بار اتباع لبنانی که برای فعالیتهای اقتصادی وارد این کشور شدند، مذهب تشیع را با خود به ارمغان بردند. از اواسط قرن نوزدهم میلادی، مهاجرت مهاجران لبنانی به غرب آفریقا افزایش یافت، که عدهای از آنان پیرو مذهب تشیع بودند. (۱۱) با این وجود آنچه موجب گسترش تشیع در این کشور گردید، وقوع انقلاب اسلامی در ایران بود که توجه دانشجویان مسلمان نیجریه را به خود جلب کرد. گروهی از جوانان نیجریهای با مطالعه آثار حسنالبنا، سید قطب و محمد البا، به دنبال روشی برای مبارزه و ایجاد اصلاحات در کشورشان بودند. در اواسط دهه ۱۹۷۰م، اختلاف در بینش مذهبی، مشکلات اقتصادی، فساد اقتصادی و مشکلات سیاسی ناشی از حکومت نظامیان، برخی اعضای انجمن دانشجویان مسلمان از جمله ابراهیم زکزاکی را با این ایده که تنها راه حل مشکلاتی که نیجریه با آن مواجه است، بازگشت به اسلام و اجرای کامل آموزههای آن است به دامان اسلام سیاسی سوق داد. از سوی دیگر این تشکل به نوعی وابسته به جماعت «نصرالاسلام» بود و ظرفیتی مناسب برای فعالیت سیاسی در دانشگاهها و جامعه نیجریه نداشت. از همین رو و به مرور زمان، این دانشجویان به دو گروه تقسیم شدند: عدهای تحتتأثیر تبلیغات جریان وهابی سعودی، گروه «دعوت» را شکل دادند و بیشتر به کارهای تبلیغی پرداختند و عدهای دیگر از جمله زکزاکی، با الهام از انقلاب اسلامی ایران، تحت عنوان گروه «امت» خواهان اجرای قانون شریعت و ایجاد حکومت اسلامی شدند. این گروه، خود را عضو سازمان خاصی نمیدانستند و تنها به قوانین اسلام ملتزم بودند. وقوع انقلاب اسلامی در ایران، افکار این جوانان را تحتتأثیر قرار داد. طنین انقلاب در نیجریه از سوی اعضای انجمن دانشجویان مسلمان شنیده شد. اولین گروه شیعه در نیجریه، بعد از انقلاب اسلامی ایران در قالب حرکت اسلامی شمال نیجریه به رهبری شیخ ابراهیم یعقوب زکزاکی – که در حال حاضر به عنوان رهبر بخشی از شیعیان این کشور و یکی از مبارزان نیجریه محسوب میشود- تشکیل شد. شعارهایی نظیر تشکیل حکومت اسلامی، آزادسازی قدس، سرکوب دشمنان اسلام و رفع ظلم از ملتهای مستضعف سبب شد که جوانان بسیاری جذب این انقلاب و بنیان فکری آن شوند. (۱۲)