عاشورا؛ از واقعه تاریخی تا سرچشمه آفرینش هنری و آیینی
یکی از مهمترین حوزههایی که عاشورا در آن به نیروی خلاقه تبدیل شده، حوزه آیین است. آیین، شکلی از رفتار جمعی است که معنا را در قالب عمل، حرکت، صدا، پوشش، زمان و مکان متجلی میکند.
سرویس هنر خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) – شهاب پازوکی، عضو هیئت علمی پژوهشکده هنر فرهنگستان هنر؛ واقعه عاشورا در تاریخ اسلام، در ظاهر رویدادی محدود در زمان و مکان است: روز دهم محرم سال ۶۱ هجری در سرزمین کربلا، رویارویی امام حسین(ع) و یاران اندکش با سپاه حکومت اموی. اما اهمیت عاشورا فقط در ثبت تاریخی یک نبرد یا شهادت گروهی از مؤمنان خلاصه نمیشود. عاشورا از آن دسته رخدادهایی است که از سطح «حادثه» فراتر رفته و به «معنا» تبدیل شده است؛ معنایی که در طول قرنها در ذهن و زبان و احساس جمعی شیعیان، بهویژه ایرانیان، گسترش یافته و به یکی از نیرومندترین سرچشمههای الهام در فرهنگ، هنر، آیین و ادبیات بدل شده است. اگر بسیاری از حوادث تاریخی پس از مدتی در کتابها باقی میمانند، عاشورا راهی به زندگی روزمره، حافظه جمعی، مناسک عمومی، هنرهای نمایشی، موسیقی آیینی، شعر، خوشنویسی، نگارگری، معماری، فرهنگ عامه و حتی اخلاق اجتماعی یافته است.
پرسش اصلی این است که چگونه یک واقعه تاریخی توانسته چنین نیروی خلاقهای ایجاد کند؟ پاسخ را باید در پیوند میان سه حوزه جستوجو کرد: تاریخ، باور و آفرینش. عاشورا ابتدا یک رخداد تاریخی بود؛ سپس در منظومه اعتقادی شیعه جایگاهی قدسی و اخلاقی یافت؛ و آنگاه از راه سوگواری، روایت، نمادپردازی و بازآفرینی هنری، به قلمرو خلاقیت فردی و جمعی وارد شد. این مسیر، عاشورا را از یک واقعه گذشته به تجربهای زنده و تکرارشونده تبدیل کرد؛ تجربهای که هر سال در محرم و صفر دوباره احضار میشود و هر نسل آن را با زبان و هنر خود بازمیسازد.