اقتصاد۲۴- در شرایطی که اقتصاد ایران بیش از همیشه به ارزآوری صادرات غیرنفتی نیاز دارد، دادههای رسمی گمرک در سه ماهه ابتدایی ۱۴۰۴ حاکی از سقوط نگرانکننده ۲۴ درصدی در صادرات غیرنفتی نسبت به مدت مشابه سال گذشته است. صادرات غیرنفتی کشور به ۱۰ میلیارد و ۵۰۰ میلیون دلار و از نظر وزنی به ۲۲ میلیون تن رسیده که نشاندهنده کاهش ۱۷ درصدی در حجم نیز هست. این آمار، هشداری روشن برای سیاستگذاران است؛ ایران در حال از دست دادن بازارهای منطقهای و جهانی خود است. در همین بازه، کل تجارت خارجی کشور به ۲۴ میلیارد و ۲۷۵ میلیون دلار رسیده که سهم واردات از این عدد ۱۳ میلیارد و ۷۷۵ میلیون دلار بوده است.
با وجود کاهش ۶ درصدی واردات، تراز تجاری کشور به منفی ۳.۲ میلیارد دلار رسیده و این یعنی واردات همچنان از صادرات پیشی گرفته است؛ نشانهای از ناترازی ساختاری در اقتصاد. بخش عمدهای از صادرات غیرنفتی ایران شامل محصولات پتروشیمی، فولاد، مواد معدنی، کشاورزی و کالاهای پایهای است. با این حال، در سه ماهه اخیر شاهد افت معنادار صادرات اقلامی، چون متانول، اوره، پلیاتیلن و محصولات فولادی بودهایم. این کاهش به دلایلی، چون تحریمهای لجستیکی و بیمهای، نرخگذاری دستوری ارز در سامانه نیما و بیثباتی در فضای اقتصادی کشور بازمیگردد.
صادرکننده ایرانی با وجود هزینههای بالای تولید، ناچار است ارز حاصل از صادرات را با نرخهای کمتر از بازار آزاد عرضه کند؛ عاملی که مزیت رقابتی را عملا از بین برده است. از سوی دیگر، کاهش تقاضای کشورهای کلیدی مانند چین و هند نیز به بحران دامن زده است. رکود جهانی، افت قیمت جهانی کالاهای پایه و برتری رقبایی همچون عربستان، روسیه و ترکمنستان که محدودیتهای مالی و بانکی ایران را ندارند، باعث شده صادرات ایران در بازارهای آسیایی نیز افول کند. علت این وضعیت را میتوان در سه سطح دستهبندی کرد: ضعف ساختاری در توسعه صادرات و زیرساختهای حملونقل، سیاستگذاریهای ناکارآمد ارزی و حذف مشوقها و در نهایت مشکلات اجرایی مانند قوانین متغیر، هزینههای بالای تولید و کاهش توان رقابتپذیری.