کمیته ۱۷۳۷، نهاد تحریمی زیرمجموعه شورای امنیت برای نظارت بر اجرای تحریمهای سازمان ملل مرتبط با برنامه هستهای و موشکی ایران است. فعالیت این کمیته پس از اجرای برجام متوقف شد و اکنون اعتبار احیای آن، در پی اقدام سه کشور اروپایی برای فعال کردن سازوکار بازگشت تحریمها، به یکی از محورهای اختلاف در شورای امنیت تبدیل شده است.
نماینده روسیه در آغاز این نشست با اصل برگزاری آن مخالفت کرد و خواستار رایگیری آییننامهای درباره دستور کار شد. نماینده مسکو گفت قطعنامه ۲۲۳۱ در ۲۶ مهر ۱۴۰۴ منقضی شده است و در همان روز موضوع «عدم اشاعه» مرتبط با پرونده هستهای ایران نیز باید از فهرست موضوعات در دست بررسی شورای امنیت خارج میشد.
مسکو همچنین تاکید کرد سازوکار پیشبینیشده در قطعنامه ۲۲۳۱ برای بازگرداندن قطعنامههای تحریمی پیشین، به دلایل حقوقی و آییننامهای بهطور معتبر فعال نشده است و در نتیجه، مبنایی برای از سرگیری فعالیت کمیته ۱۷۳۷ وجود ندارد.
نماینده روسیه گفت این کمیته که پس از اجرای برجام در سال ۱۳۹۴ فعالیتش پایان یافته بود، نمیتواند دوباره احیا شود و مسکو به مخالفت با اقداماتی که بازگشت تحریمها و فعالیت دوباره این کمیته را مشروع جلوه دهد، ادامه خواهد داد.
چین نیز از موضع روسیه حمایت کرد و گفت اختلافهای جدی میان اعضای شورای امنیت درباره اعتبار بازگشت تحریمها همچنان ادامه دارد. نماینده چین هشدار داد اصرار بر اعمال دوباره تحریمهای شورای امنیت و برگزاری نشستها ذیل موضوعی که پکن آن را پایانیافته میداند، شکافها در شورا را عمیقتر میکند و به حل و فصل سیاسی پرونده هستهای ایران آسیب میزند. او گفت چین با چنین اقداماتی «بهشدت مخالف» است و از اعضای شورا خواست مفاد مربوط به «روز خاتمه» در قطعنامه ۲۲۳۱ را رعایت کنند و شرایط را برای بازگشت پرونده هستهای ایران به مسیر سیاسی و دیپلماتیک فراهم آورند.
در مقابل، بریتانیا موضع روسیه و چین را رد کرد و گفت لندن همراه با فرانسه و آلمان، سازوکار بازگشت تحریمها را در چارچوب قطعنامه ۲۲۳۱ و در واکنش به «عدم اجرای قابل توجه» تعهدات برجامی از سوی ایران فعال کرده است.
نماینده بریتانیا گفت این روند ششم مهر ۱۴۰۴، پس از آن پایان یافت که شورای امنیت نتوانست ادامه تعلیق تحریمهای ایران را تصویب کند و در نتیجه شش قطعنامه پیشین شورای امنیت، از جمله قطعنامه ۱۷۳۷، بار دیگر لازمالاجرا شدند.
او تاکید کرد بر اساس قطعنامه ۱۷۳۷، کمیته مربوطه موظف است دستکم هر ۹۰ روز یکبار درباره فعالیت خود به شورای امنیت گزارش دهد و اعضای شورا نباید از بررسی اجرای قطعنامههای الزامآور آن منع شوند.
ایالات متحده نیز روسیه و چین را متهم کرد که با جلوگیری از ارائه گزارش کمیته ۱۷۳۷، در اجرای تصمیمات شورای امنیت اخلال میکنند. نماینده آمریکا گفت گزارش دورهای کمیته صرفا شرحی از فعالیتهای آن در دوره مورد بررسی بوده، اما مخالفت دو عضو شورا مانع ارائه آن شده است. واشینگتن تاکید کرد از نظر آمریکا، کمیته ۱۷۳۷ فعال است و وظیفه دارد بر اجرای شش قطعنامهای که در پی سازوکار بازگشت تحریمها دوباره برقرار شدهاند، نظارت کند.
آمریکا همچنین روسیه و چین را متهم کرد که با مخالفت با سازوکارهای نظارتی، در پی حمایت از جمهوری اسلامی و شرکایی هستند که تحریمهای سازمان ملل را نقض میکنند. اختلاف درباره وضعیت حقوقی پرونده ایران و نقش شورای امنیت پیشتر نیز در نشستهای این شورا آشکار شده بود.
محور اصلی اختلاف، اعتبار حقوقی بازگشت تحریمهای شورای امنیت علیه جمهوری اسلامی است. آمریکا و سه کشور اروپایی معتقدند با فعال شدن سازوکار ماشه، تحریمها و قطعنامههای پیشین شورای امنیت، از جمله قطعنامه ۱۷۳۷، دوباره لازمالاجرا شدهاند، اما روسیه و چین این روند را فاقد مبنای حقوقی میدانند و میگویند با پایان اعتبار قطعنامه ۲۲۳۱، نه تحریمهای قبلی و نه کمیته ۱۷۳۷ نمیتوانند احیا شوند.
بحرین در این نشست اعلام کرد کمیته ۱۷۳۷ از پنجم مهر ۱۴۰۴ دوباره فعال شده، اما بهدلیل اختلاف اعضای شورای امنیت بر سر انتصاب روسای کمیتههای تحریمی و نهادهای فرعی، هنوز رییسی برای آن تعیین نشده است.
نماینده بحرین گفت از زمان احیای کمیته، گزارشهای دورهای آن در موعدهای مقرر ارائه نشده و کمیته نیز در دوره مورد بررسی هیچ جلسهای برگزار نکرده است. با این حال، به گفته او، کمیته در این مدت درخواستها و اطلاعیههایی درباره معافیت از مسدود شدن داراییها دریافت و بررسی کرده و همچنین با پیشنهادی برای بهروزرسانی فهرست تحریمها روبهرو بوده است. بحرین همچنین گفت موضوع انتصاب هشت کارشناس برای «هیات کارشناسان» پشتیبان کمیته، بر اساس قطعنامه ۱۹۲۹، در دستور کار قرار گرفته و خواستار تکمیل هرچه سریعتر ساختار این نهاد شد.
ارجاع دوباره پرونده هستهای جمهوری اسلامی به شورای امنیت
نشست شورای امنیت تنها یک روز پس از آن برگزار شد که شورای حکام آژانس بینالمللی انرژی اتمی در ۱۸ شهریور، با ۲۳ رای موافق، سه رای مخالف و هشت رای ممتنع، قطعنامهای درباره عدم پایبندی جمهوری اسلامی به تعهدات پادمانی تصویب و موضوع را به شورای امنیت ارجاع داد. بریتانیا در نشست پنجشنبه گفت جمهوری اسلامی همچنان به تعهدات خود بر اساس موافقتنامه جامع پادمان با آژانس عمل نمیکند و بازرسان، بهجز دسترسی محدود به نیروگاه بوشهر، از خرداد ۱۴۰۴ به بعد نتوانستهاند به تاسیسات هستهای ایران دسترسی لازم داشته باشند.
نماینده بریتانیا گفت گزارش مدیرکل آژانس نشان میدهد همکاری تهران با این نهاد نهتنها از سر گرفته نشده، بلکه وضعیت عدم همکاری وخیمتر شده است و آژانس در دوره گزارشدهی اخیر نتوانسته به هیچیک از تاسیسات هستهای ایران برای انجام راستیآزمایی میدانی دسترسی داشته باشد. آمریکا نیز به آخرین گزارش رافائل گروسی، مدیرکل آژانس، اشاره کرد و گفت این نهاد اطلاعاتی از ایران درباره وضعیت مواد و تاسیسات هستهای اعلامشده دریافت نکرده و قادر به انجام وظایف راستیآزمایی خود نبوده است. فرانسه هم گفت نبود دسترسی باعث شده آژانس نتواند وضعیت تاسیسات هستهای و مواد هستهای ایران را راستیآزمایی کند. نماینده فرانسه به ذخیره بیش از ۴۴۰ کیلوگرم اورانیوم غنیشده تا سطح ۶۰ درصد اشاره کرد و گفت این میزان از دید پاریس فاقد توجیه معتبر غیرنظامی است. بر اساس تصمیم تازه شورای حکام، رقم ۴۴۰.۹ کیلوگرم آخرین برآورد آژانس از ذخیره اورانیوم ۶۰ درصدی ایران در آستانه حملات خرداد ۱۴۰۴ است. آژانس پس از آن، بهدلیل نبود اطلاعات و دسترسی کافی، نتوانسته اندازه، ترکیب یا محل کنونی این ذخایر را مشخص یا تایید کند. شورای حکام نیز در قطعنامه ۲۰ خرداد امسال از ادامه رفع نشدن موارد عدم پایبندی ابراز تاسف کرده و از ایران خواسته بود اطلاعات کامل درباره موجودی مواد هستهای را در اختیار آژانس قرار دهد.
روسیه و چین آمریکا را «عامل بحران» خواندند
در بخشی از این جلسه نماینده روسیه کشورهای غربی را به تحریف گزارشهای آژانس متهم کرد و گفت خروج یکجانبه آمریکا از برجام در سال ۱۳۹۷ زمینه بحران کنونی را فراهم کرد و واشینگتن سپس همراه با اسرائیل به تاسیسات هستهای تحت پادمان ایران حمله کرد. چین نیز خروج آمریکا از برجام، سیاست فشار حداکثری و استفاده از نیروی نظامی علیه ایران را از عوامل اصلی وضعیت کنونی دانست. پکن تاکید کرد ایران بهعنوان کشور غیرهستهای عضو پیمان منع گسترش سلاحهای هستهای، حق استفاده صلحآمیز از انرژی هستهای را دارد و خواستار حل اختلافات تهران و واشینگتن از طریق گفتوگو و فراهم شدن امکان نظارت کامل آژانس شد.
با وجود اختلاف شدید اعضای شورای امنیت بر سر اعتبار حقوقی بازگشت تحریمها، علاوه بر چین، دیگر کشورها نیز بر ضرورت حل دیپلماتیک پرونده هستهای تاکید کردند. یونان خواستار دستیابی به توافقی جامع و قابل راستیآزمایی شد و از ایران خواست بهطور جدی وارد مذاکرات شود. بحرین نیز گفت تحریمها هدف نهایی نیستند، بلکه ابزاری برای اجرای تعهدات بینالمللیاند و همزمان از تلاشهای دیپلماتیک حمایت کرد.
فرانسه نیز ضمن حمایت از تمدید ماموریت هیات کارشناسان کمیته ۱۷۳۷، اجرای قطعنامههای بازگشته را عاملی برای ترغیب جمهوری اسلامی ایران به همکاری با آژانس و ورود به مذاکرات دانست. پاریس همچنین خواستار جلوگیری از تشدید تنش، بازگشایی کامل تنگه هرمز و از سرگیری مذاکرات برای صلح در منطقه شد.