بانکهای بورسی در بهار ۱۴۰۴ رکورد سوددهی را زدند، اما بررسی صورتهای مالی نشان میدهد این سودها نه حاصل فعالیت واقعی بانکی، بلکه محصول حسابسازی، بازی با اوراق بدهی و بهرهبرداری از نوسانات ارزی است
جوان آنلاین: نخستین نشانههای بیماری مزمن اقتصاد، همیشه در نبض بانکها خود را نشان میدهد. در بهار ۱۴۰۴، بانکهای کشور در ظاهر به سودآوری بیسابقهای رسیدهاند. صورتهای مالی، اعداد درشتی را فریاد میزنند، اما وقتی پرده از جزئیات برداشته میشود، تصویر دیگری آشکار میشود. بانکهایی که باید موتور تأمین مالی تولید و تجارت باشند، اکنون بیشتر شبیه کارخانههای حسابسازی شدهاند. سودهای کلان نه از وامهای مولد و نه از خدمات بانکی، بلکه از نوسانات نرخ ارز، بازی با اوراق دولتی و افزایش قیمت داراییهای ثابت آمدهاند. پرسش این است: آیا این سودها واقعیاند؟ آیا بانکها در عمل بهتر وام دادهاند، خدمت به اقتصاد کردهاند یا فقط از بازیهای مالی و نوسانهای بازار سود بردهاند؟
یک تابستان داغ، با سودهایی که بو میدهند. در نخستین ماههای سال ۱۴۰۴، بورس تهران شاهد یکی از عجیبترین پدیدههای مالی بود: سودهای شگفتانگیز بانکها. برخی بانکها، سود خالص خود را نسبت به مدت مشابه سال قبل، تا پنجبرابر افزایش دادند. بازار سرمایه واکنش نشان داد. سهام بانکها رشد کرد. اما پشت این اعداد بزرگ، داستانی پیچیده پنهان است. وقتی دقیقتر به صورتهای مالی نگاه میکنیم، میبینیم بخش بزرگی از این سودها، نه حاصل خدمات بانکی یا وامدهی، بلکه نتیجه عملیات حسابداری، تسعیر ارز، ارزیابی مجدد داراییها و بازی با اوراق دولتی است.
تسعیر ارز: سود بدون فروش
نرخ دلار در بهار امسال جهش قابلتوجهی داشت. بانکهایی که دارایی ارزی داشتند، با استفاده از نرخ تسعیر جدید، ارزش این داراییها را بالا بردند و تفاوت نرخ جدید با نرخ قبلی را بهعنوان سود شناسایی کردند. اما آیا این سود واقعی است؟ پاسخ منفی است. تا زمانی که این داراییها نقد نشوند، بانک هیچ وجهی دریافت نکرده است. این فقط یک افزایش حسابداری است. حتی ممکن است در آینده، با کاهش نرخ ارز یا عدمدسترسی به این داراییها، همین سود تبدیل به زیان شود.
بازی با اوراق بدهی، یک سود دولتی
در کنار تسعیر ارز، اوراق بدهی دولتی یکی از ابزارهای اصلی سودسازی بانکها بوده است. در سالهای اخیر، دولت برای جبران کسری بودجه، اوراقی با نرخ سود بالا منتشر کرده و بانکها خریداران اصلی آن بودهاند. در بهار ۱۴۰۴ نیز بسیاری از بانکها از محل نگهداری و بعضاً فروش این اوراق، سود بالایی کسب کردند. اما این سود نیز وابسته به توان دولت برای بازپرداخت بدهیهاست. اگر دولت ناتوان شود، این داراییها بیارزش خواهد شد. از طرف دیگر، این سود نه از خدمت به مشتری بلکه از دولت تأمین شده است؛ یعنی بانک با پول مردم به دولت وام داده و سود گرفته، بدون آنکه ریسک وامدهی به تولید را بپذیرد.
ارزیابی مجدد داراییها: هنر بزرگ حسابسازی
بانکها املاک، تجهیزات و سرمایهگذاریهای بورسی متعددی دارند. در سالهای اخیر، با افزایش قیمت ملک و رشد شاخص بورس، بانکها به سراغ تجدید ارزیابی داراییهایشان رفتهاند. با این کار، ارزش داراییها در ترازنامه افزایش یافته و بخشی از آن بهعنوان سود غیرعملیاتی در صورت مالی ثبت شده است. اما این سود هم نقدی نیست. در واقع هیچ معاملهای رخ نداده است؛ فقط ارزش یک دارایی تغییر کرده است. شاید در آینده این دارایی به فروش برسد و پولی وارد شود، اما اکنون صرفاً یک عدد ثبتشده در ترازنامه است.