اقتصاد۲۴- میرا قربانیفر – روزهایی که ایران در التهاب جنگ و آتش بس میسوخت و اکنون نیز تب مذاکره و آن چه میتواند پیش رو باشد، تهران را فراگرفته، اما گویا منطقه قفقاز نیز چندان آرام نبود. التهاب البته حالا دیگر سال هاست که با قفقاز عجین شده، اما به نظر میرسد فصل جدیدی در این منطقه پرآشوب در حال نوشته شدن است.
چنان که وقتی منطقه قفقاز جنوبی همچنان صحنه تنشها و بازیهای ژئوپلیتیکی پیچیده است، طرح جدیدی که آمریکا برای کنترل کریدور ۳۲ کیلومتری «زنگهزور» ارائه کرده، میتواند فصل تازهای در منازعات منطقهای باز کند. این طرح که بهظاهر میکوشد به حل مناقشه دیرینه میان باکو و ارمنستان کمک کند، از سوی ایروان به شدت رد شده و مورد مخالفت صریح تهران نیز قرار گرفته و بهزعم بسیاری حتی تلاشی برای دور زدن حاکمیت ملی کشورهای دخیل در منطقه و از جمله دستکاری در مرز ایران و ارمنستان است.
«تام باراک»، نماینده ویژه آمریکا در امور سوریه و سفیر واشنگتن در ترکیه، روز جمعه در نشست خبری گفته بود که یک شرکت خصوصی آمریکایی میتواند کنترل کریدور «زنگهزور» را بهمدت ۱۰۰ سال بر عهده بگیرد تا مذاکرات صلح میان باکو و ایروان پیشرفت داشته باشد.
«میدل ایستآی» نیز پس از آن گزارش کرده که آمریکا پیشنهاد داد که کنترل دالان مورد اختلاف میان ارمنستان و باکو را در دست بگیرد تا به پیشرفت مذاکرات دیپلماتیک متوقفشده میان ۲ کشور کمک کند. ارمنستان در مقابل، اما هرگونه گفتوگو درباره «واگذاری کنترل بر قلمرو خود» به کشور ثالث را رد کرده است. برخی رسانههای ارمنی نیز نوشتند که نازلی باغداساریان، سخنگوی نخستوزیر ارمنستان، در این خصوص تاکید کرده که موضع ایروان در این زمینه تغییر نکرده است.
باغداساریان گفت «ما بارها اعلام کردهایم که ارمنستان موضوع رفع انسداد زیرساختهای منطقهای را فقط در چارچوب حاکمیت، تمامیت ارضی و صلاحیت قضایی جمهوری ارمنستان بررسی میکند. ما نمیتوانیم هیچ منطق دیگری را بپذیریم. گزینهای که توسط سفیر آمریکا مطرح شده، غیرممکن است.»
این، اما تنها واکنش به این پیشنهاد آمریکایی نبود و روز گذشته نیز دبیر شورای امنیت ملی ارمنستان در رایزنی تلفنی با علی اکبر احمدیان، نماینده مقام معظم رهبری و دبیر شورای عالی امنیت ملی تأکید کرد که در مواضع ارمنستان در خصوص راه گذرهای منطقهای تغییری ایجاد نشده است.
گریگوریان در این تماس گزارشی از آخرین وضعیت مذاکرات با طرف آذری ارائه کرد و تأکید کرد که در مواضع ارمنستان در خصوص راه گذرهای منطقهای تغییری ایجاد نشده است. احمدیان نیز تأکید کرد سیاست جمهوری اسلامی ایران کماکان عدم تغییر در ژئوپلیتیک منطقه است و این را به سود همه طرفهای منطقهای میداند.
طرح کنترل صدساله دالان زنگهزور توسط آمریکا، بهرغم ظاهر سازشجویانه، در واقع تلاشی برای تحمیل نفوذ جدید و تغییر معادلات ژئوپلیتیکی در قفقاز است که میتواند ثبات منطقه و امنیت ملی ایران را به مخاطره بیندازد و مخالفت قاطع ارمنستان و ایران با این طرح، نمایانگر تلاش برای حفظ حاکمیت ملی است
این تاکید احمدیان البته بی جا نیست اگر بیاد بیاوریم که رهبر جمهوری اسلامی نیز بارها تاکید کرده که ابدا ایران موافق تغییر در مرزهای دو کشور نخواهد بود.
مقام رهبری این موضع را تقریبا در همه دیدارهای خود با مقامات سه کشور ارمنستان، باکو و روسیه بیان کرده و حتی روز ۹ مرداد سال ۱۴۰۳ رهبر انقلاب اسلامی در دیدار با پاشینیان، رئیس جمهور ارمنستان که در مراسم تحلیف مسعود پزشکیان و همچنین مراسم تشییع شهید رئیسی حاضر شده بود، نیز با تاکید بر حفظ تمامیت ارضی ارمنستان گفتند «جمهوری اسلامی ایران مسیر زنگزور را به ضرر ارمنستان میداند و همچنان بر این موضع خود ایستادگی دارد.»
اما چرا این دالان جنجالی این همه مهم است و محل اختلاف میان سه کشور شده است؟ کریدور زنگزور یک شاهراه ارتباطی در منطقهای بین ارمنستان و نخجوان است و نخجوان نیز یک منطقه خودمختار متعلق به دولت باکو است که به صورت زمینی با خاک اصلی ارتباطی ندارد و توسط ارمنستان از آن جدا شده است.
این کریدور از بخش جنوبی ارمنستان، یعنی استان سیونیک (که گاهی زنگزور نامیده میشود)، عبور میکند. در این میان باید توجه کرد نظم فعلی مرزهای شمالی ایران از بعد از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی پابرجا مانده و تلاش ترکیه و باکو و احتمالا حالا حضور بازیگر تازه یعنی آمریکا برای برهم زدن این نظم، اقدامی بی سابقهای در قفقاز تلقی میشود.
این گذرگاه از نگاه باکو به منزله یک کریدور ترانزیتی مهم است که نقش کلیدی در اتصال جغرافیایی و اقتصادیاش بازی میکند.
ارمنستان این اصطلاح را بهدلیل بار تجزیهطلبانه آن به رسمیت نمیشناسد و با انتقال کنترل این منطقه مخالفت جدی دارد، چرا که آن را بخشی جداییناپذیر از خاک خود میداند. همین کریدور نیز موجب شده که اکنون مذاکرات صلح میان دو کشور، با وجود توافقات مقدماتی، همچنان با چالشهای جدی روبه رو شود.