۱۴۰۳/۰۶/۲۷ ۱۴:۱۴
پرسش:
رد کردن احسان چه اشکالی دارد و بهطورکلی به چه چیزهایی احسان گفته میشود که رد آن، رد احسان محسوب شود؟
پاسخ:
یکی از مفاهیم عام اخلاقی، احسان است که در قرآن کریم نیز موردتوجه قرارگرفته و آیاتی درباره آن نازلشده است. احسان از سه منظر یعنی «احسان کننده»، «احسان شده» و «مصداق احسان»، قابلبحث و بررسی اخلاقی است. در اینجا سؤال در خصوص رد احسان است که مربوط به فردی است که مورد احسان قرار میگیرد و در روایات از آن منع شده است. در ادامه با بررسی مفهوم احسان و تعیین مصادیق رد احسان، به تبیین قبح اخلاقی آن پرداخته میشود.
نکته اول: معنای احسان و مصداق رد احسان
احسان از ماده حُسن به معنای زیبایی، خوبی، نیکی و شایستگی است و درباره معنای اصطلاحی آن و در یک معنا که حیث اخلاقی دارد گفتهشده احسان انجام کاری به شکل نیک و با انگیزه خدایی و رساندن خیر یا سودی به دیگری بدون چشمداشت هرگونه پاداش و جبران کردنی است (1). بهطورکلی میتوان گفت احسان یک مفهوم عام اخلاقی است که انجام هر کار نیک را افاده میکند و به این صورت شامل تمامکارهای مثبت و ارزشمند میشود (2) اما در یک معنای عرفی یا غالبی، مراد از احسان انجام کار نیرچند عمدتاً یا غالباً در روابط بین فردی مطرح است و مراد از آن انجام کار خوب و نیک برای دیگران است. احسان به مطلق کارهای نیک و خوبی که فرد میتواند برای دیگری انجام دهد گفته میشود اعم از آنکه جنبه معنوی داشته باشد مانند دعا و طلب استغفار و یا آنکه جنبه مادی داشته باشد مثل کمک مالی، تهیه وسایل، مشورت دادن و حل گرفتاری.
بااینوجود روایاتی که درباره منع رد احسان صادر شده است نشان میدهد مراد از احسانی که از رد آن منع شده است، مصادیقی از احسان موردنظر است که جنبه احترام گذاشتن و عزت دادن به فرد دارد مانند آنکه در مجلس برای او جا باز کنند و یا به او عطر تعارف کنند. به عبارت دقیقتر آنچه در روایات آمده است نادرست بودن رد کرامت است و نه رد مطلق احسان.
در همین رابطه از امام رضا علیهالسلام پرسیده شده است اینکه کرامت را نباید رد کرد منظور چه امورى است؟ فرمود: در مجلسى جایى برایش بگشایند، یا عطر خوشى برایش بیاورند، یا بالشى برایش بگذارند و مانند این موارد از کرامتها» (5). در روایت دیگری پیامبر اکرم صلیالله علیه وآله فرموده است «احترام و گرامیداشت را بپذیرید و بهترین احترام عطر است؛ هم سبکبار است و هم بسیار خوشبو» (6).