سنگتراشی و قلمزنی روی سنگ، یکی از صنایع و فنون کهن ایرانی است. صنعتگران سنگتراش از گذشتههای دور با بهرهگیری از بعضی ابزار و اشیا و اسبابخانه و وسایل آیینی و زینتی را میساختند و استادان قلمزن بر روی آنها نقش میانداختند.
«سرپانتین» از جمله سنگهایی است که از آن به دلیل ضربه پذیر بودن و جنس نرم هم در ساخت اجسام تزیینی و هم ظروف استفاده میشود و چون در برابر آتش مقاوم است، به دلیل پخت ملایم، غذا را لذیذتر میکند. سرپانتین واژهای لاتینی و به معنای «ماری شکل» است؛ چون روی سطح خارجی این سنگ، لکههایی شبیه پوست مار به چشم میخورد به این نام نامیده شده است. سرپانتین هنوز هم سنگ اولیه ساخت دیگهای سنگی مشهد است.
*راسته سنگتراشها
از جمله صنایع دستی و سوغات شهر مشهد، قدمت آن به 14 قرن میرسد همین دیگهای سنگی است که از سنگ «سرپانتین» ساخته میشود.
در قدیم، سنگها را با کلنگ و دیگر وسایل از کوهسنگی واقع در جنوب شرق مشهد تهیه و با گاری به شهر حمل میکردند و سنگتراشان از آن با چکش و تیشه و دستگاههای ساده دیگ هرکاره میساختند. بعدها با چرخ چاه از دهنه کوه، تا سی چهل متر پایینتر را حفر و سنگها را استخراج میکردند و به کارگاه های تراش سنگ که بیشتر در بست بالا مستقر بودند انتقال میدادند و سنگتراشها در راسته خودشان که جای ویژهای در بازار مشهد بود، با قلم بند و غیره دیگها را میساختند.
دیگهای سنگی عمدتا دو نوع هستند یا دیزی سنگی که استوانهای شکل است و معمولا یک نفره یا نهایتا دو نفره است یا هر کاره که در واقع قابلمههایی سنگی هستند و میتوان از آنها برای تهیه غذای حتی 12 نفر هم استفاده کرد.
در متون جغرافیای تاریخی خراسان، از حرفة سنگتراشی نوقان و حمل آن به دیگر شهرها نیز یاد شده است.