۱۴۰۳/۰۱/۲۵ ۱۱:۴۵
پرسش:
هرکسی هدف خاصی برای زندگی خودش داره این به خاطر اختیار انسان هست، پس چطوری در اخلاق برای همه یک نسخه واحد پیچیده میشود مثلاً گفته میشود حجاب برای همه زن ها در همه کشورها خوب است؟
پاسخ:
در سؤال مزبور از یک مبنای انسانشناختی که عبارت باشد از اراده آزاد انسان، کثرتگرایی در سبک زندگی نتیجه گرفتهشده و جهانشمولی و همگانی بودن ارزشها مورد نقد قرارگرفته است. در اینجا لازم است ابتدا بهپیش فرض مذکور و نتایج ادعایی حاصل از آن نظر افکنده و با حوزه ارزشهای اخلاقی منطبق شود تا حقیقت مطلب روشن شود.
نکته اول: پیامدهای اصالت داشتن اراده آزاد انسان
بر اساس فرض پرسشگر، خواست و اراده انسان اصالت دارد بهنحویکه جعل کننده و اعتبار بخش اهداف و درنتیجه ارزشهای اخلاقی است. این بیان دارای برخی نتایج است ازجمله:
الف) معیار بودن انسان در حوزه اخلاق و تربیت
وجه مشترک همه فلسفههای اخلاق و تربیت آن است که هر یک درصددند بر اساس پیشفرضها، فرضها و اصول ویژه دیدگاه خاص در زمینه اخلاق و تربیت ارائه دهند. «انسان» و «دین» دو نمونه مهم از معیارهای طبقهبندی است. (2) از همین روی اگر برای تعیین اهدعبث» تعبیر شده است. در قرآن کریم در وصف مؤمنان آمده است که آنها از انجام امور لغو پرهیز میکنند. (5) همچنین از منظر قرآن حیات دنیوی در نسبت با حیات اخروی لهو و لعب است. (6) ازآنجاییکه کارهای لغو نیز اختیاری است و کار اختیاری هدف دارد تعبیر لغو و عبث در مورد برخی کارها نشان میدهد انتخاب هر هدفی مطلوب یا عقلانی نیست؛ بنابراین بهرهمندی انسان از اختیار هرچند موجب هدفداری میشود، اما بدان معنا نیست که همه انتخابهای اختیاری انسان مطلوب و عقلایی باشند، بلکه باید معلوم شود انتخاب هدفی نتایج مطلوب به بار میآورد یا خیر و تنها در صورتی انتخاب یک هدف بایسته است که نتایجی مطلوبی به بار آورد؛ اما اینکه آیا میتوان هدف مطلوب را با اتکای به محور بودن اراده آزاد و ظرفیتهای ادراکی انسان تشخیص داد و نیز اینکه کدام نتایج حقیقتاً مطلوب هستند تا بهعنوان هدف و غایت در نظر گرفته شود دو سؤال اساسی است که در ادامه به آن اشاره میشود.