۱۴۰۳/۰۷/۲۱ ۱۲:۳۷
پرسش:
حقوق اخلاقی گیاهان و درختان چیست؟
پاسخ:
در اسلام، احترام به تمام مخلوقات خداوند، اعم از انسان، حیوان و گیاه واجب است. تمام موجودات زنده حق حیات دارند و باید مورد احترام قرار بگیرند. آیات و روایات متعددی در منابع اسلامی بر اهمیت حفظ محیطزیست و احترام به طبیعت تأکید میکنند. انسان، خلیفه خدا در زمین، موظف است از زمین و تمام موجودات زنده در آن مراقبت کند. تخریب محیطزیست، آلودگی، اسراف منابع طبیعی و بیرحمی نسبت به طبیعت از نگاه اسلام گناه است. با کاشتن درخت، حفاظت از خاک و آب، کاهش مصرف، عدم آسیب به طبیعت و… میتوانیم به حفظ این گنجینههای الهی کمک کنیم. کاشت درخت، مراقبت از آنها و عدم تخریب محیطزیست، نهتنها در دنیا برای انسان ثمربخش خواهد بود، بلکه در آخرت نیز پاداش نیکویی خواهد داشت.
ذیشعور و ذیحق
گیاهان، بهعنوان موجودات زنده و دارای شعوری که از قدرت رشد، تولیدمثل و پاسخ به محرکهای محیطی برخوردارند، ذیحق ذاتی هستند و احترام به آنها واجب است. ذیحق ذاتی بودن به معنای آن است که گیاهان، بهطور ذاتی، حق حیات، حق برخورداری از شرایط مناسب برای رشد و تکامل و حق عدم تعرض به آنها را دارند. این حقوق، از فطرت زندهقًّا* فَأَنْبَتْنَا فِیهَا حَبًّا* وَعِنَبًا وَقَضْبًا* وَزَیْتُونًا وَنَخْلًا* وَحَدَائِقَ غُلْبًا* وَفَاکِهَهً وَأَبًّا* مَتَاعًا لَکُمْ وَلِأَنْعَامِکُمْ*﴾؛ «پس انسان باید به خوراک خود بنگرد*که ما آب را بهصورت بارشی فرو ریختیم*آنگاه زمین را با شکافتنی [لازم] شکافتیم*پس در آن دانه رویانیدیم* و انگور و سبزی* و زیتون و درخت خرما*و باغهای انبوه*و میوه و چراگاه* [تا وسیله] استفاده شما و دامهایتان باشد*». (1)
در این آیه، خداوند انسان را بهدقت در غذای خود و نعمتهای الهی که در آن نهفته است، سفارش میکند و ازجمله این نعمات، درختان و ثمرات آنها را برمیشمارد. وقتی پای نعمت در میان است، شکر نعمت واجب و لازم است. شکر نیز گاهی زبانی است بدین معنا که انسان با زبان، شاکر خدای خویش باشد و بالاتر از آن شکر عملی است بدین معنا که انسان با رفتار و عمل خویش شکر گذاری نماید. عدم آسیب به درختان، رسیدگی به آنها، بهره بردن درست از ثمرات آنها و دوری از اسراف را میتوان ازجمله مؤلفههای شکر عملی دانست. از دیگر سو، لزوم این رفتارها را میتوان از حقوق طبیعی گیاهان، درختان و طبیعت دانست.