مدیر اندیشکده و پردیس هوش مصنوعی و زیست مجازی در گفتوگو با «جوان»: این چرخش ناگهانی و تنزل جایگاه هوش مصنوعی، به جای انسجام، باعث سردرگمی نهادی، توقف اجرا و هدررفت منابع خواهد شد
جوان آنلاین: جهان در حال تغییر است و این تغییر بیش از هر چیز، به هوش مصنوعی گره خوردهاست. دیگر این فناوری نو، به نیروی شکلدهنده آینده و نبض تحولات اقتصادی، علمی، امنیتی و اجتماعی در سراسر جهان تبدیل شدهاست. به همین دلیل، عمده کشورها برای تسلط بر این فناوری قدرتمند، برنامههای بلندمدت تدوین میکنند و به دنبال مسیرهای تازه برای توسعه آن هستند، چراکه بر این باورند اگر در این میدان رقابت، جا بمانند، در آیندهای نه چندان دور، تنها باید نظارهگر قدرتهای پیشگام باشند و بس! هر چند در کشور ما نیز برنامههایی طرح شده، امیدهایی شکل گرفته و گامهایی نیز برداشتهشده، اما ناگهان، با یک تصمیم تازه، همه چیز تغییر کرد؛ اینکه تشکیل سازمان ملی هوش مصنوعی کنار گذاشته شد!
پربیراه نیست که کنار گذاشتن سازمان ملی هوش مصنوعی چیزی فراتر از یک تغییر مدیریتی باشد؛ بدون شک چنین تصمیمی میتواند آینده توسعه این فناوری را تحتتأثیر قرار دهد. از طرفی سرنوشت پژوهشگران و ذهنهای خلاقی که سالها در این حوزه تلاش کردند نیز نامشخص است؛ آنهایی که در آزمایشگاهها، رؤیای آیندهای پیشرفته را در ذهن دارند، آنهایی که در اتاقهای تصمیمگیری به دنبال ساختن زیرساختهای نوین هستند، حالا در برابر این تصمیم ماندهاند و نمیدانند چه آیندهای برایشان رقم میخورد.
تصمیمی برای پیشرفت یا درجا زدن؟!
در حالی که کشورهای پیشرو در جهان، با سرعت در حال توسعه زیرساختهای هوش مصنوعی هستند، دولت چهاردهم تصمیمی گرفته که مسیر این فناوری را در کشور بهکلی تغییر میدهد؛ روز ۲۴ اردیبهشتماه در جلسه هیئت دولت اعلام شد که تشکیل سازمان ملی هوش مصنوعی بهطور کامل کنار گذاشته شود.
قرار است به جای این سازمان، ستادی زیر نظر رئیسجمهور و با دبیرخانه معاونت علمی تشکیل شود و وظیفه سیاستگذاری، هماهنگی و راهبری کلان هوش مصنوعی را بر عهده بگیرد. همچنین، رئیس این ستاد با حکم رئیسجمهور و به پیشنهاد معاون علمی منصوب خواهد شد. متن کامل مصوبه قرار است شنبه آینده ابلاغ شود و جزئیات ساختار و وظایف ستاد بهصورت رسمی اعلام خواهد شد.
اما، این تصمیم، بیش از آنکه نویدبخش توسعه باشد، نگرانیهایی را در میان متخصصان، پژوهشگران و فعالان این حوزه ایجاد کردهاست. اصلاً چرا باید سازمانی که با هدف تمرکز سیاستگذاری و ایجاد زیرساختهای ملی تأسیس شدهبود، تنها پس از مدت کوتاهی کنار گذاشته شود؟ در حالی که هوش مصنوعی به یکی از حوزههای کلیدی اقتصاد و فناوری جهانی تبدیل شده چرا باید مسیر تازهای را بدون یک نهاد مستقل در پیش گرفت؟
سازمانی با عمر کوتاه
هنوز از یادها نرفته که ۱۹ تیر ۱۴۰۳ سازمان ملی هوش مصنوعی با حضور محمد مخبر، سرپرست وقت ریاستجمهوری، و روحالله دهقانی فیروزآبادی، معاون وقت علمی ریاستجمهور افتتاح شد. هدف این سازمان هم مشخص بود؛ تمرکز سیاستگذاری، ایجاد زیرساختهای تخصصی و هماهنگی میان نهادهای مرتبط.
اما آنچه در ابتدا بهعنوان گامی کلیدی برای آینده هوش مصنوعی کشور مطرح شد، هرگز به مرحله اجرایی نرسید. هیچ برنامه عملی مشخصی تدوین نشد، ساختار اجرایی آن شکل نگرفت و اکنون با تصمیم جدید دولت، عمر کوتاه آن به پایان رسیده و تمام مسئولیتهای مرتبط با این حوزه، به ستاد تازه تأسیس زیر نظر رئیسجمهور واگذار میشود.
اما شروع این تصمیم از کجا آغاز شد؟ آبان ماه سال گذشته، حسین افشین، معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان ریاستجمهوری اعلام کرد: «دو روز پیش حکمی زدهشد و سازمان ملی هوش مصنوعی به ذیل معاون اول رئیسجمهور ارتقا یافت» او گفت که ریاست این سازمان و شورای راهبری آن از سوی رئیسجمهور به دکتر عارف تفویض شدهاست.
حدود یک ماه بعد (آذر ۱۴۰۳)، افشین در برنامه گفتوگوی ویژه خبری اظهار کرد که دولت تدوین اساسنامه سازمان ملی هوش مصنوعی را در دستور کار قرار داده و تا سه ماه آینده این اساسنامه برای تصویب به هیئت وزیران ارائه خواهد شد. او همچنین تأکید کرد که وظیفه این سازمان «تنظیمگری و برنامهریزی» خواهد بود، نه اجرای مستقیم پروژهها.
با اینحال، تنها چند روز پس از این اظهارات، مسعود پزشکیان رئیسجمهور در جلسه هیئت دولت (۲۵ آذر ۱۴۰۳) صراحتاً اعلام کرد که ایجاد یک سازمان مستقل برای مدیریت هوش مصنوعی «قابلقبول نیست.» در همان جلسه، او به ستار هاشمی، وزیر ارتباطات، مأموریت داد با بررسی تجربیات بینالمللی، رویکرد ملی هوش مصنوعی ایران را تدوین کند؛ تصمیمی که از همان لحظه اعلام، انتقاداتی را بهدنبال داشت؛ انتقاداتی مبنی بر اینکه نبود یک سازمان تخصصی، مسیر توسعه هوش مصنوعی را تحتالشعاع قرار میدهد و چه بسا مانعی بر سر راه پیشرفت آن شود.