ایران با دارا بودن بیش از ۵ هزار و ۸۰۰ کیلومتر خطوط ساحلی، دسترسی به دریا در شمال و جنوب، دسترسی به آبهای آزاد از طریق اقیانوس هند، مجاورت با منطقه راهبردی خلیجفارس و تنگه هرمز و قرار گرفتن در کریدورهای ترانزیتی بینالمللی از موقعیت ژئوپلتیک در منطقه و داشتن نقش طلایی برخوردار است و باید به دنبال توسعه پایدار با رویکرد دریایی باشد؛ تعبیری که تحت عنوان «توسعه دریامحور» یاد میشود.
جوان آنلاین: ایران با دارا بودن بیش از ۵ هزار و ۸۰۰ کیلومتر خطوط ساحلی، دسترسی به دریا در شمال و جنوب، دسترسی به آبهای آزاد از طریق اقیانوس هند، مجاورت با منطقه راهبردی خلیجفارس و تنگه هرمز و قرار گرفتن در کریدورهای ترانزیتی بینالمللی از موقعیت ژئوپلتیک در منطقه و داشتن نقش طلایی برخوردار است و باید به دنبال توسعه پایدار با رویکرد دریایی باشد؛ تعبیری که تحت عنوان «توسعه دریامحور» یاد میشود. با وجود تمام سرمایهگذاریها روی حوزه تجارت دریایی در کشور، به باور کارشناسان سهم دریا از تولید ناخالص داخلی در کشورهای ساحلی پیشرفته مثل اتحادیه اروپا ۵۰ درصد است، اما این رقم در کشورمان فقط ۲درصد است. از سوی دیگر به عقیده کارشناسان، در حال حاضر حدود ۹۵ درصد واردات و ۸۵ درصد صادرات کشور از طریق بنادر انجام میشود، بنابراین با توجه به حجم گسترده صادرات و واردات کالا، توسعه بنادر بهعنوان دروازههای ارتباطی کشور در راستای توسعه دریامحور و اقتصاد آبی امری حیاتی بوده و بهبود اقتصاد محلی مناطق ساحلی نیز دروازه توسعه دریامحور است.
دریاها همواره دارای اهمیتی راهبردی بودهاند و همین مسئله آنها را به یک فرصت بزرگ برای دولتها تبدیل کرده است. اهمیت این موضوع از آنجایی است که ۷۱درصد کره زمین را آب فرا گرفته است و اساسیترین محور اتصال فراسرزمینی کشورها از طریق دریاها و مسیرهای آبی انجام میگیرد و اساس توسعه حمل و نقل هم اختراع کشتیهای بخار بوده است. تمامی تمدنهای عظیم در پی حکمرانی به دریاها بودهاند؛ از حکومت باستانی مصر و ایران و یونان همگی اقدام به ایجاد مسیرهای دریایی و کشتیسازی کردند تا توسعه فراسرزمینی خود را تسریع کنند. البته اهمیت راهبردی دریاها و مسیرهای آبی محدود به دوران تاریخ نیست و امروزه هم دریاها نقش محوری در تجارت جهانی ایفا میکنند به طوری که در سال ۲۰۲۱ تقریباً ۱۰۰ هزار کشتی تجاری با نقشهای مختلف اتصال تجاری نظامی در دنیا را ممکن ساختند. حمل و نقل دریایی عامل تثبیت تجارت جهانی است و صادرات و واردات عمده دولتهای جهان از طریق دریاها انجام میگیرد. در زمینه انرژی که یکی از ارکان قدرت ملی هر کشوری محسوب میشود تردد نفتکشها هم که حامل اصلی انرژی در دنیا هستند از مسیرهای اقیانوسی انجام میگیرد.
کشور ما دارای سابقهای دیرینه در کشتیسازی و تجارت دریایی است و همواره از قدرتهای دریایی در دنیا بوده است و شواهد تاریخی نیز اولین نیروی دریایی منظم تاریخ را منتسب به تمدن هخامنشیان ایران باستان میداند که با کمک فینیقیها (سوریه امروزی) یک نیروی دریایی متحد را تشکیل دادند، بنابراین ایران از قدیمیترین سرزمینهای دارای تمدن دریایی ایرانی به شمار میرود و دریا همواره جایگاه طلایی در نظام اقتصادی و سیاسی آن در تاریخ داشته است ولی معالأسف بهواسطه ضعف تاریخی نتوانستیم جایگاه خود را به عنوان یک کشور محور در حوزه دریایی حفظ کنیم و بعد از دوران انقلاب صنعتی و اختراع کشتی بخار از سوی انگلیسیها، صنعت کشتیسازی دچار تحول شد و پرچمداری تمدن دریاها به دست کشورهای صنعتی مدرن افتاد که از آن برای پیشبرد اهداف استعماری خود استفاده کردند و همچنان بهره میبرند. با وقوع انقلاب اسلامی، سیاستهای کشور رنگ و بوی ملی به خود گرفت و روحیه انقلابی به وجود آمده در مسیر توسعه ملی و محرومیتزدایی مورد بهرهبرداری قرار گرفت و بخش قابل توجهی از عقب ماندگیهای کشور از سوی نهادهای تازه تأسیس انقلابی مثل جهاد سازندگی، بنیاد مسکن انقلاب اسلامی و سپاه برطرف شد. این مسئله عامل به وجود آمدن شهرهای بندری و ساحلی شد، چراکه محرومیت و عقبماندگی شدیدی در شهرهای ساحلی به ویژه جنوب کشور احساس میشد. با وقوع جنگ تحمیلی و آغاز درگیریهای شدید نظامی در دو جبهه جنوب و غرب، سرعت توسعه ملی پایین آمد و بسیاری از بنادر و گمرکات و تأسیسات اقتصاد دریایی کشور آسیب جدی دیدند.
از سال ۱۳۵۸ که اولین دولت جمهوری اسلامی ایران مستقر شد تا سال ۵۹ عملاً تنش خاصی در حوزه دریایی پیش نیامد ولی با اعلام جنگ یکطرفه از سمت صدام جنایتکار علیه ملت ایران در سال ۵۹ بار دیگر حمله به ناوگان تجاری ایران با هدف ضربه به اقتصاد کشور شروع شد البته با اقدام بهموقع دلاورمردان نیروی دریایی ارتش و نیروی هوایی ارتش در جریان عملیات مروارید در هفتم آذر ۱۳۵۹ توانستند نیروی دریایی عراق را از صحنه تهاجم دریایی خارج کنند و عملاً شاکله نیروی دریایی عراق با حملات ارتش جمهوری اسلامی ایران از هم پاشید و لااقل در حوزه حمله به کشتیهای تجاری، عراق نتوانست کار خاصی را به واسطه نیروی دریاییاش انجام دهد، اما مأموریت حمله به ناوگان تجاری ایران یا شرکتهای طرف همکار با ایران به نیروی هوایی ارتش عراق محول شد.