اقتصاد۲۴- برای تجاوز روسیه به اوکراین در هیچ گفتمان اخلاقی نمیتوان نام دیگری انتخاب کرد، اما اخلاق در عرصه بینالملل هیچ جایگاهی ندارد. آنچه در فضای بینالملل ارزش کنشها و نامها را تعیین میکند، نسبت آنها با منافع ملی و اصل خودیاری است. درست از همین نقطه عزیمت است که کشورها انتخاب میکنند نام حمله روسیه به اوکراین را «تجاوز» بگذارند یا «عملیات ویژه». شواهد نشان میدهد ایران در این خصوص سیاست نادرستی را انتخاب کرد و میوه این انتخاب غلط را رقیب منطقهایاش، ترکیه چید.
ایران از همان روزهای آغازین جنگ بهطور ضمنی در کنار روسیه ایستاد. اگرچه ایران در مواضع رسمیاش اعلام کرد در این جنگ بیطرف است و از جنگ دفاع نمیکند، اما در سخنان ابراهیم رئیسی، رئیسجمهوری، حمله روسیه به اوکراین به عنوان یک حمله پیشدستانه مطرح شد که برای جلوگیری از قرار گرفتن ناتو در همسایگی روسیه انجام شد. هشتماه بعد از آغاز جنگ، همه معادلات دیپلماتیک ایران تحتالشعاع این موضعگیری قرار گرفت؛ غربیها و اوکراینیها مدعی شدند که پهپادهای ایرانی در آسمان اوکراین جولان میدهند و برجام حتی در حد انتخاب مکان و زمان مذاکرات بعدی هم از اعتبار افتاد. اروپا و آمریکا یکصدا ایران را به همدستی با روسیه در اوکراین متهم کردند و جلسهای در شورای امنیت سازمان ملل برای تعیین تکلیف اقدام ایران در تجهیز نظامی روسیه تشکیل دادند. همزمان با این تحولات، همسایه شمال غربی ایران هم دست به یک انتخاب دیگر زد. ترکیه ترجیح داد روسیه را برای تجاوز به اوکراین مورد شماتت قرار دهد، اما همزمان نقش میانجی شرق و غرب را بر عهده گرفت.
از دهه ۱۹۴۰، ترکیه که نگران مسکو بود، بهعنوان متحد واشنگتن در قامت یک اتحاد نظامی برای محافظت از اروپا در برابر حمله شوروی در جنگ سرد به ناتو پیوست. از زمان به قدرت رسیدن رجبطیباردوغان در ترکیه در سال ۲۰۰۳، این کشور به تدریج دوستان جدیدی پیدا کرد که حتی موجب ناراحتی دوستان قدیمی شد. این سیاست بهتازگی با یک آزمون بزرگ یعنی جنگ در اوکراین مواجه شد که البته ترکیه با دنبالکردن سیاست موازنه قوا، سعی کرد از این آزمون بزرگ با موفقیت خارج شود؛ اردوغان حمله روسیه به اوکراین را محکوم کرد، اما از پیوستن به تحریمهای غرب علیه مسکو خودداری کرد. ادامه درگیری در اوکراین حفظ این موازنه را برای اردوغان دشوارتر خواهد کرد.
در یک دهه گذشته، ترکیه سیاستی را در پیش گرفت که برخی آن را «احیای امپراتوری عثمانی» میدانند. در این سیاست، اردوغان هم با واشنگتن و هم با دشمنان واشنگتن یعنی روسیه، چین و ایران رابطه نزدیکی دارد. او دهها نمایندگی و سفارت در کشورهای آفریقایی و آمریکای لاتین افتتاح کرد و به مردماش قول داد که ترکیه اولین کشور عضو ناتو باشد که به سازمان همکاری شانگهای میپیوندد.
براساس گزارش واشنگتنپست، روسیه سال گذشته نیمی از گاز مورد نیاز ترکیه را تامین و رکورد سفر ۷/۴ میلیون گردشگر به ترکیه را ثبت کرد. از این منظر روسیه شریک اقتصادی مهمی برای ترکیه است. سال ۲۰۱۹ ترکیه بهرغم مخالفت شدید متحدان اش در ناتو، سامانههای دفاع موشکی اس-۴۰۰ روسیه را خریداری کرد. شرکت دولتی روساتم روسیه نیز در حال ساخت یک نیروگاه ۲۰ میلیارد دلاری در سواحل مدیترانه در خاک ترکیه است و دولت اردوغان درخواست احداث دومین نیروگاه اتمی را هم به روسها داده است.
برخی تحلیلگران علت غش کردن ترکیه در آغوش روسیه را در خیانتی که آمریکا در سال ۲۰۱۴ به اردوغان کرد جستوجو میکنند. سال ۲۰۱۴ درحالیکه ترکیه مشغول جنگ با جداییطلبان کُرد در ترکیه و سوریه بود، ایالات متحده تسلیحات نظامی اش را در اختیار شبهنظامیان کُرد در سوریه قرار داد. همان زمان به دلایلی نظیر افزایش موج مهاجرت پناهجویان سوری به اروپا، فرآیند پیوستن ترکیه به اتحادیه اروپا هم متوقف شد. ترکیه بعد از اینکه متوجه شد آمریکا حاضر نیست موشکهای پاتریوت را در اختیار آنها قرار دهد با روسیه وارد مذاکره شد و همین مسئله سرآغاز مخالفت دولت ترامپ با فروش جنگندههای اف-۳۵ به ترکیه شد. از نظر اردوغان در نظم جدیدی که با هدف احیای امپراتوری عثمانی شکل گرفته بود، جایی برای دوست و دشمن دائمی نبود. او در سفری که ماه سپتامبر به نیویورک داشت، خواستار بازنگری در سیستم شورای امنیت سازمان ملل شد و به پنج عضو دائمی شورا اشاره کرد و گفت: «جهان بزرگتر از پنج کشور است. ما از نظم جهانی چندقطبی، چندمرکزی و چندفرهنگی فراگیرتر و عادلانهتر حمایت میکنیم.» تفسیر جهان مورد نظر اردوغان این بود که ترکیه قصد ندارد هیچیک از پلهای پشت سرش را خراب کند، اما همزمان به جهان نشان داد که میتواند یک شریک مهم باشد.
دکترین اردوغان در جنگ اوکراین، ایجاد موازنه بین کییف و مسکو بوده است. او الحاق چهار استان اوکراین به روسیه را قویا محکوم کرد و کشتیها و هواپیماهای روسی را که از مسیرهای دریایی و هوایی تحت کنترل روسیه عبور میکردند، متوقف کرده است. اما همزمان اردوغان از پیوستن به تحریمهای غرب علیه روسیه امتناع کرده و پروازها بین ترکیه و روسیه را متوقف نکرده است. اردوغان بین ماههای ژوئن تا اکتبر چهار بار با پوتین ملاقات و سعی کرد خود را به عنوان میانجی پایان جنگ به جهان معرفی کند. جهان شاهد ثمرات این میانجیگری هم بوده است؛ توافق بازگشایی بنادر اوکراین برای صادرات غلات با میانجیگری ترکیه با روسیه منعقد شد. محاصره بنادر اوکراین توسط یگان نیروی دریای سیاه روسیه از زمان آغاز حمله روسیه باعث کاهش تامین غلات در سراسر جهان و افزایش بهای آن شده بود. ترکیه جهان را از یک بحران غذایی نجات داد.
با میانجیگری ترکیه بین اوکراین و روسیه تبادل زندانی انجام شد و در این میان دو شهروند آمریکایی هم مبادله شدند. همه طرفهای تبادل اعم از کییف، واشنگتن و مسکو از این حرکت قدردانی کردند.