بازخوانی منابع حدیثی و تاریخی در ارتباط با شهر قم، بیانگر نقش منحصر به فرد حضرت معصومه (سلاماللهعلیها) در رویش فکری و معنوی شیعیان این منطقه و اعتلای مذهب تشیع است. حضرت آیتالله خامنهای در همین راستا فرمودند «بدون تردید نقش حضرت معصومه (سلاماللهعلیها) در قم شدن قم و عظمت یافتن این شهر عریقِ مذهبىِ تاریخی، یک نقش ما لا کلام فیه است. این بانوی بزرگوار… موجب شده است که این شهر به عنوان پایگاه اصلی معارف اهلبیت (علیهمالسّلام) در آن دورهی ظلمانی و تاریکِ حکومت جباران بدرخشد و پایگاهی بشود که انوار علم و انوار معارف اهلبیت را به سراسر دنیای اسلام از شرق و غرب منتقل کند» ۱۳۸۹/۷/۲۹
* وضعیت مذهبی و سیاسی قم پیش از حضور حضرت معصومه (سلاماللهعلیها)
با گذشت حدود شش دهه از فتح نقاط مرکزی ایران توسط مسلمانان، برخی شیعیان از طایفهی اشعری که از روحیهای انقلابی برخوردار بودند برای به دور ماندن از جنایات حجّاجبنیوسف، حاکم اموی در کوفه و بصره، به روستاهایی در قم پناه آوردند. این گروه دارای سابقهای درخور در حمایت از ائمه (علیهمالسّلام) بوده و برای نمونه میتوان از حضور مؤثرشان در رکاب امام علی (علیهالسّلام) در نبرد صفّین (۱) و حضور و شهادت برخی از آنها در قیام مختار (۲) یاد کرد. پس از مهاجرت یاد شده، آنان بهرغم دور بودن از مدینه همچنان با امام باقر (علیهالسّلام) ارتباط داشتند و نام برخی از آنان در فهرست اسامی یاران صادقین (علیهماالسّلام) به ثبت رسیده است. (۳) تبعیت و ارادتی که اهل قم از همان دوره به ائمه (علیهمالسّلام) داشتند سبب شده تا امام صادق (علیهالسّلام) برای قم و اهل آن حساب ویژهای باز کنند. حضرت هنگام حضور بزرگان قم در مدینه به ایشان عنایت خاصی مینمودند (۴) و یا با تعابیر گوناگون اهل قم را از شیعیان خاصّ خود میخواندند. (۵)