۱۴۰۴/۱۲/۱۵ ۰۲:۳۶
پرسش:
تاریخچه بت بعل به کی برمیگردد و در ادوار تاریخ مورد پرستش چه اقوامی بوده است؟ آیا بت بعل که در گذشته بوده با بت بعلی که الآن هست ارتباطی وجود دارد؟
پاسخ:
در راهپیمایی ۲۲ بهمن سال ۱۴۰۴، نماد بت «بَعل» در مسیر راهپیمایی در شهر تهران به آتش کشیده شد و تصاویر آن بهسرعت در فضای مجازی منتشر شد و موافقان و مخالفان را به واکنش واداشت. این واکنشها گویای آن بود که پای یک مفهوم قدیمی در میان است و تنها یک سازه نمادین مطرح نیست.
واژه «بعل» در قرآن پنج مرتبه بهکاررفته که یکبار به نام بت و چهار مرتبه دیگر مترادف شوهر است. در عهدین (عهد عتیق و عهد جدید) نیز بارها واژه بعل تکرار شده است، در فرهنگهای سامی (عبری، آرامی، عربی و غیره) این واژه وجود داشته است. این واژه در ریشههای لغوی، ابتدا حامل بار معنایی عمیق دینی و اسطورهای بوده که به خدایان طبیعت و باروری در فرهنگهای کنعانی و سامی اطلاق میشد. با گذشت زمان، این واژه دستخوش تحولات معنایی شده و در زبان عربی و متون دینی متأخر، معنایی کاملاً اجتماعی و انسانی یافت و بار معنایی خود را از الوهیت صِرف به حوزه روابط انسانی منتقل ساخت. در عربی، «بَعْل» به معنای «شوهر»، «مالک خانه» و «سید» به کار رفت.
تاریخچه بکشی کند (نشوز). این کاربرد، تمرکز صرف بر نقش زناشویی مرد را بهخوبی نشان میدهد.
• آیه ۲۲۸ سوره بقره: در این آیه نیز بحث مرتبط با احکام طلاق و روابط پسازآن است که در آن نقش «شوهر» (بَعْل) محور است.
• در آیه ۳۱ سوره نور، عبارت «بُعُولَتِهِنَّ» (شوهرانشان) بهکاررفته که دلالت بر این دارد که واژه در این دوره کاملاً مترادف «زوج» و «همسر» قرار گرفته بود.
• صافات 125«و اِنَّ اِلیاسَ لَمِنَ المُرسَلین * اِذ قالَ لِقَومِهِ اَلا تَتَّقون* اَتَدعونَ بَعلاً و تَذَرونَ اَحسَنَ الخالِقین»
در منابع اسلامی نیز از این بت بسیار یاد شده است. پیش از اسلام و در جاهلیت عرب آوازه این بت تا آنجا رفت که عربهای ساکن حجاز نیز بتهای لات، عُزّى و مَنات را دختران آن مىدانستند (10) و حتی برخی از افراد بت هبل را تغییریافته همان بعل میدانند (11) که شخصی به نام عمروبن لحی این بت را از شام آورده و در کعبه قرار داد و این بت نسبت به بتهای دیگر (لات و عزا) موقعیت بالاتری برخوردار بود و حتی ابوسفیان در جنگ احد شعار میداد «اُعلُ هبل، اُعلُ هبل» و پیامبر صلیاللهوعلیهوآله در مقابل دستور دادند تا مسلمانان شعار دهند «الله اعلی و اجل.» (12)
سرانجام، این بت نیز همچون بتهای دیگر جزیرهالعرب، با گسترش اسلام از بین رفت.