رود؛ فرزند یا جویبار؟
بررسی یک چندمعنایی در نوحه عاشورایی
ایهام واژهٔ «رود» در نوحهٔ «لاییلایی از سفر برگشته رودم»، با پیوند دو معنای «فرزند عزیز» در فارسی کهن و «جویبار جاری»، لالایی سادهٔ سوگ را به روایتی نمادین از پیوند خون شهید و حیات جاویدان بدل ساخته است، این نوشتار با واکاوی ریشهشناختی و کارکرد بلاغی این تکواژه، نشان میدهد که چگونه یک انتخاب زبانی هوشمندانه، عاطفه و حماسه را در هم میآمیزد و اثر را به یکی از ماندگارترین نوحههای عاشورایی تبدیل میکند.
سرویس ادبیات خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) – محمدحسین المظفر: نوحه «لایی لایی از سفر برگشته رودم» با مضمون «گهواره خالی، قنداقه خونین» از ماندگارترین سرودههای آیینی عاشوراست. این نوحه که در سوگ حضرت علیاصغر (ع) سروده شده، از معدود آثاری است که توانسته زبان لالایی را با زبان مرثیه درهم TL” style=”text-align:justify”>پرسش این است که واژه «رود» در مصرع «لایی لایی از سفر برگشته رودم» چه معنایی دارد و چه نقشی در تأثیرگذاری این نوحه ایفا میکند؟ بررسی شواهد زبانی نشان میدهد که معنای اصلی و مستقیم این واژه در متن نوحه، «فرزند» است، با این حال، حضور همزمان معنای رایج امروزی «رودخانه» سبب میشود واژه ظرفیتی چندمعنایی پیدا کند و تداعیهایی فراتر از معنای نخستین خود در ذهن مخاطب برانگیزد.
لالایی معمولاً با آرامش، خواب و امنیت پیوند دارد اما در اینجا همین لالایی با تصویر گهواره خالی و قنداقه خونین همراه میشود. نتیجه، ترکیبی از مهر و مصیبت است که عاطفه مخاطب را به شدت درگیر میکند
در برخی متون کهن فارسی و همچنین در گویشهای محلی، «رود» و «رودم» همچنان برای اشاره به فرزند یا عزیزترین فرد خانواده به کار میروند. در گویشهای بختیاری، لری، شوشتری و برخی مناطق جنوب ایران، این واژه هنوز زنده است