در دیدار روز سهشنبه ۲۶ فروردین ۱۴۰۴ رهبر حکیم انقلاب اسلامی با مسئولان قوای سهگانه، نقشهای راهبردی برای رسیدن به اقتصاد مقاومتی و توسعه پایدار کشور ترسیم شد. این نقشه راه، شامل ۱۰محور کلیدی است، از کنترل نقدینگی و اصلاح الگوی مصرف انرژی تا رفع موانع سرمایهگذاری و گسترش روابط اقتصادی با همسایگان. این راهبردها نهتنها برای عبور از چالشهای اقتصادی فعلی ضروریاند، بلکه زمینهساز تحقق شعار سال ۱۴۰۴ یعنی «سرمایهگذاری برای تولید» نیز خواهند بود. در سلسله گزارشهای پیشرو، هر یک از این محورها بهطور جداگانه بررسی و تحلیل خواهند شد. این هشتمین گزارش، بر یکی از بنیادیترین این محورها یعنی تأمین امنیت سرمایهگذاری تمرکز دارد.
جوان آنلاین: جهان در گرداب تحولات پیاپی، چهرهای تازه به خود گرفته است، اما ایران با بهرهگیری از موقعیت ژئوپلتیک ممتاز خود، فرصتی بینظیر برای نقشآفرینی در تجارت منطقهای پیشرو دارد. قرارگیری در قلب غرب آسیا، همسایگی با ۱۵ کشور و دسترسی به آبهای آزاد، کشورمان را به شاهراه اتصال آسیا، اروپا و آفریقا تبدیل کرده است. تحریمهای اقتصادی غرب در سالهای اخیر، تهران را به سمت تقویت دیپلماسی اقتصادی با همسایگان و پیوند با قطبهای نوظهور آسیایی و آفریقایی سوق داده است. از رشد مبادلات تجاری با ترکیه، عراق و افغانستان گرفته تا امضای توافقهای همکاری بلندمدت با چین و هند، نشانههای روشنی از تغییر رویکرد اقتصادی کشور به چشم میخورد. بر اساس دادههای رسمی، تجارت غیرنفتی ایران با ۱۵ کشور همسایه در سال ۱۴۰۳ با رشد ۲۱ درصدی به رقم ۷۴ میلیارد و ۳۱۷ میلیون دلار رسید که در میان کشورهای همسایه عربستان سعودی بیشترین رشد را به خود اختصاص داده است. همچنین روند پیوستن به سازمانهای منطقهای همچون سازمان همکاری شانگهای و بریکس نیز در حال سرعت گرفتن است. این تحرکات تازه، چشماندازهای جدیدی برای همکاری اقتصادی، انتقال فناوری، جذب سرمایه و توسعه تجارت منطقهای گشودهاند. در چنین شرایطی، این پرسش مطرح است که آیا ایران میتواند با تکیه بر دیپلماسی اقتصادی فعال، موانع موجود را کنار بزند و به هاب بزرگ تجاری منطقه تبدیل شود؟
کشورمان با موقعیت جغرافیایی راهبردی خود، از شمال به دریای خزر، از جنوب به خلیج فارس و دریای عمان و از شرق و غرب به بازارهای پرجمعیت آسیای مرکزی، شبهقاره هند و غرب آسیا متصل است. این موقعیت، ایران را به گذرگاهی حیاتی برای تجارت جهانی تبدیل کرده است. به گفته کارشناسان، ایران میتواند با توسعه زیرساختهای ترانزیتی مانند بندر چابهار، نقش کلیدی در کریدورهای شمال- جنوب و شرق- غرب ایفا کند. در سال ۱۴۰۳، با تمرکز بر دیپلماسی اقتصادی، بیشترین میزان تجارت غیرنفتی ایران با کشورهای همسایه با امارات متحده عربی به میزان ۲۹ میلیارد و ۱۸۳ میلیون دلار، ترکیه ۱۹ میلیارد و ۳۶۳ میلیون دلار، عراق ۱۲ میلیارد و ۵۰۸ میلیون دلار، پاکستان ۳ میلیارد و ۱۲۹ میلیون دلار و افغانستان ۲ میلیارد و ۴۷۹ میلیون دلار بوده است.
تحریمهای تحمیلی، این درک منطقی را ایجاد کرد که ایران به جای نگاه به غرب، به همسایگان خود توجه کند. دولت سیزدهم با شعار «دیپلماسی همسایگی»، برنامهای منسجم برای افزایش تجارت با ۱۵ کشور همسایه طراحی کرد. هدفگذاری توسعه تجارت با همسایگان نشاندهنده عزم جدی ایران برای بهرهبرداری از این ظرفیت است. عراق بهعنوان دومین مقصد صادراتی ایران، بازاری استراتژیک برای کالاهای ایرانی است. از محصولات پتروشیمی تا مواد غذایی، ایران توانسته است سهم خود را در بازار عراق افزایش دهد. در ترکیه، بخش خصوصی ایران با سرمایهگذاری در حوزههای نساجی و انرژی، روابط تجاری را تعمیق بخشیده است. همچنین بندر چابهار بهعنوان دروازه ورود هند به آسیای مرکزی، همکاریهای سهجانبه ایران، هند و افغانستان را تقویت کرده است. اما چالشهایی نیز وجود دارد. زیرساختهای ضعیف حملونقل، موانع گمرکی و رقابت با کشورهای دیگر از جمله موانع توسعه تجارت با همسایگان است. به گفته تحلیلگران، سرمایهگذاری در راهآهن و بنادر، همراه با رفع موانع بوروکراتیک، میتواند این موانع را برطرف کند.